21. yüzyılın en büyük sıkıntılarından birisi, bilhassa toplumsal medyanın da tesiriyle gün içerisinde diğerlerine yönelik çok fazla bilgiye ve içeriğe maruz kalmamızdır. İnsanların toplumsal medyadaki profilleri incelendiğinde herkesin verdiği yatırım kararları ve aldığı süreçlerde hiçbir vakit yanılmadığı, çok fazla para kazandığı ve çok keyifli bir hayat sürdüğü görülmektedir. Bunun ne kadar gerçek yahut yanlış olduğunu tartışmak bizleri bir yere götürmeyecektir; ancak diğerlerine dair bu kadar fazla içeriğe maruz kalmak bizleri ve yatırımcılığa/traderlığa bakış açımızı nasıl etkilemektedir?

Sosyal Karşılaştırma Teorisi Nedir?

Sosyal psikolog Leon Festinger tarafından ortaya atılan Toplumsal Karşılaştırma Teorisi’ne nazaran beşerler, kendi yetenek, maharet ve görüşlerini diğerleriyle kıyaslayarak ne kadar başarılı, yetenekli yahut bedelli olduklarını anlamaya çalışırlar. Şahıslar, başkalarını umursamadıklarını ve sadece kendileriyle yarıştıklarını söyleseler de araştırmalar bunun karşıtını gösteriyor. Yani bizler istemesek bile toplumsal karşılaştırmalara girişiyoruz. Bu doğal, adaptif ve evrimsel bir eğilim. Spontan bir biçimde, niyetsiz ve rastgele bir uğraş harcamadan gerçekleşiyor.

Arka planında yatan evrimsel düzenek incelenecek olursa, kümeler hâlinde yaşayan cetlerimiz için küme içerisindeki pozisyonlarını belirlemek hayli kıymetliydi. Yapılan karşılaştırmalar sayesinde başkalarının kimi beğendiği yahut uğraşa girilmesi gereken şahısların kimler olup olmadığı daha hakikat bir formda değerlendirilebiliyor, bu sayede üreme ve hayatta kalma başarısı artırılabiliyordu. Ayrıyeten küme içerisindeki rekabeti ve hengameleri önlemek açısından da kritik bir değere sahipti. Küme içerisindeki hiyerarşik pozisyonunu bilen ve toplumsal yapıyı düzgün okuyabilen cetlerimiz hem tehditleri hem de fırsatları daha güzel yakalayabilmişti. Yaptıkları üst yanlışsız karşılaştırmalarla küme önderini kendilerine rol model alarak ona öykünmeye (tıpkı bir trader’ın mentör olarak gördüğü, eğitim aldığı şahısları rol model alması gibi) ve gelişmeye başlamışlardı.

“Ya Benim Kazanabileceğim Parayı Kazanıyorlarsa?”

Başkalarıyla kıyaslama yapmak aslında beynin duygusal ve bilişsel alarm sistemi üzere düşünülebilir. “Grup beni dışlar mı?”, “Geri mi kaldım?”, “Daha güzel olmak için ne yapmam gerekiyor?” üzere soruları bilinçdışımızda kendimize sorduğumuzu varsayabiliriz. Bugün artık bu üzere kıyaslama noktalarının yerini toplumsal medya beğenileri, mesleksel muvaffakiyetler, toplumsal statü üzere mevzular almaya başladı.

Trade ve yatırım ekosistemindeyse yüksek karlar, fon şirketlerindeki liderlik tabloları, takipçi sayıları ve ömür biçimleri ön plana çıkan toplumsal karşılaştırma boyutlarından sırf birkaçını oluşturmaktadır. Oburunun başarısı bizim hayatta kalma ve üreme başarımızı etkilemese bile bir diğerinin “bizim kazanabileceğimiz” parayı kazanmasını bir tehdit olarak algılıyor olabiliriz.

Daha ayrıntılı bilgi almak için aşağıdaki görüntüden yararlanabilirsiniz:

Kendimizi Diğerleriyle Karşılaştırmamızın Nedenleri

Peki neden kendimizi başkalarıyla kıyaslıyoruz? İnsanların toplumsal karşılaştırma yapmalarının altında yatan dört temel muhtaçlık bulunmaktadır:

Kendini Kıymetlendirme Gereksinimi: Şahısların kendilerine misal olan başkalarıyla yaptıkları karşılaştırmalardır. Marifet ve yeteneklerimizin başkalarına kıyasla ne seviyede olduğunu değerlendirebilmemizi (trade yarışına girmeli miyim?), gelişim alanlarımızı belirleyebilmemizi (risk idaresi konusunda kendimi geliştirmem gerekiyor), rekabete dayalı etkinliklerde hakikat kararlar verebilmemizi ve emellerimize ulaşmamız için gerekli olan eforu ayarlamamızı (geliştirdiğim stratejiyi test etmek için daha çok çalışmalıyım) sağlar.

Kendini Geliştirme Muhtaçlığı: Şahısların kendilerini, kendilerinden daha uygun pozisyonda olan şahıslarla kıyaslamalarıdır. Üst taraflı karşılaştırmalar olarak da bilinir. Bu sayede gelişim alanlarını belirleyerek ilgilendikleri alanda daha güzel bir hâle gelebilirler. Örneğin piyasalarla yeni tanışan birçok trader’ın kendisini Efloud, Crypto Kemal, DD, Sinanenginnft üzere şahıslarla kıyaslaması ve onları kendilerine rol model olarak alması, kendini geliştirme gereksiniminden doğmaktadır. Üst taraflı karşılaştırmaların çok fazla yapılması ise aksisi bir tesir yaratarak şahısların kendilerini başarısız ve yetersiz hissetmelerine yol açabilir.

Benliği Yüceltme Muhtaçlığı: Şahısların kendilerini, kendilerinden daha aşağıda ya da kendilerine denk şahıslarla karşılaştırmalarına denir. Aşağı taraflı karşılaştırmalar olarak da bilinir. Beşerler öznel yeterli oluşlarını ve benlik hürmetlerini kendilerinden daha makus durumda olan şahıslarla karşılaştırarak yükseltmektedirler. Araştırmalara nazaran benliğimize ve güzel oluşumuza yönelik bir tehdit algıladığımızda aşağı istikametli karşılaştırmalara daha sık başvurmaktayız. Örneğin büyük çöküşlerden sonra %30 ziyanda olan birisinin kendisini %60 ziyanda olanla, %60 ziyanda olan birisinin %80 ziyanda olanla, stop olmuş birisinin kendisini likide olanlarla kıyaslaması aşağı istikametli karşılaştırmalara örnek verilebilir. Bu sayede hem motivasyonumuzu hem yeterli oluşumuzu hem de inanç algımızı ve duygusal istikrarımızı (görece) koruyabiliyoruz. Tıpkı vakitte kaybın getirmiş olduğu hisler da hafiflemiş oluyor.

Başkalarına ve markete yönelik yaptığımız birçok legalleştirme ve dışsallaştırma teşebbüsü de bu başlık altında kıymetlendirilebilir. Örneğin bireyler, kendilerinden daha âlâ performans gösteren başkalarının ferdi özelliklerini (bana nazaran çok daha sakin ve serinkanlı bir kişiliğe sahip) yahut ferdî geçmişlerini (zaten zengindi, başı rahattı vs.) daha fazla abartma eğiliminde olabilmektedirler. Ancak diğerlerinin çıkar ya da kaybının sizinle ilgisi olmadığını ve borsada tek başınıza olduğunuzu unutmamanız gerekmektedir.

Başkalarıyla Birlikte Olma Muhtaçlığı: Beşerler, kendileriyle benzeri olan ve tıpkı mukadderatı paylaşan başkalarıyla bir ortada olmak ister. Bu hem ruhsal düzgün oluşumuzu ve benlik hürmetimizi artırır hem de olumsuz durumlar karşısında en az ziyanı almamızı ve olabildiğince az etkilenmemizi sağlar. Örneğin yaşanan düşüşlerde şahısların, kendileri üzere ziyanda olan başkalarına sarılmasının en temel nedeni budur. Bireyler olumsuz tecrübenin getirdiği duygusal ve mental yükün altında tek başına savaşmaktansa diğerleriyle ortak bir mukadderata sahip olmanın rahatlatıcı tesirinden faydalanmaya çalışırlar. Tek başlarına haksız olmaktansa diğerleriyle birlikte haksız olmak, sorunun kendilerinde olmadığı ve marketin herkesi kandırdığı inancını doğurur. Bu sayede şahıslar öznel düzgün oluşlarını ve özgüvenlerini koruyabilirler.

Daha ayrıntılı bilgi almak için aşağıdaki görüntüden yararlanabilirsiniz:

İleri Okumalar ve Öneriler

• Nuri Alım, Sosyal Psikoloji
• Festinger, L. (1954). A theory of social comparison processes. Human Relations, 7(2), 117–140.
• Gilbert, D. T., Giesler, R. B., & Morris, K. A. (1995). When comparisons arise. Journal of Personality and Social Psychology, 69(2), 227.
• Goethals, G. R. & Darley, J. M. (1977). Social comparison theory: An attributional approach. In J. M. Suls & R. L. Miller (Eds.), Social comparison processes (pp. 259–278). Washington, DC: Hemisphere.
• Gerber, J. P., Wheeler, L., & Suls, J. (2018). A social comparison theory meta-analysis 60+ years on. Psychological Bulletin, 144(2), 177.
• Suls, J., & Wheeler, L. (2012). Social comparison theory. Handbook of Theories of Social Psychology, 1, 460–482.
• Teközel, İ. M. (2007). Gerçekliği İnşa Aktifliği Olarak Toplumsal Karşılaştırma (Doktora Tezi). İzmir: Ege Üniversitesi.