Daniel Kahneman ve Amos Tversky insanların sanıldığı kadar rasyonel olmadıklarını düşünmektedirler. Bu niyetten hareketle bireylerin risk ve belirsizliklerin yüksek olduğu şartlarda nasıl karar verdikleri üzerine çalışmalar gerçekleştirmişlerdir. Yaptıkları çalışmalar sonucunda Beklenti Teorisi’ni ortaya atmışlar ve çağdaş davranışsal iktisadın temel yapı taşlarını oluşturmuşlardır. 2002 yılında bu çalışmalar Kahneman’a Nobel İktisat Ödülü’nü getirmiştir (Amos Tversky 1996 yılında hayatını kaybettiği ve Nobel mükafatı vefat eden bireylere verilemediği için mükafatı alamamıştır).
Beklenti Teorisi nedir?
Klasik iktisat teorilerine bakıldığında beşerler rasyonel varlıklardır ve her vakit azamî faydayı elde edecekleri seçeneklere yönelirler. Öte yandan Kahneman ve Tversky’e nazaran ise beşerler rasyonel değildirler, tersine duygusal karar vericidirler. Yarar ve kayıpları mantıksal açıdan değil, hisleriyle ve hisleriyle değerlendirirler.
Örneğin aşağıdaki iki sorunu düşünün:
- Problem 1: Kesin olarak 900 dolar kazanmayı mı YOKSA %90 olasılıkla 1.000 dolar kazanmayı mı tercih edersiniz?
- Problem 2: Kesin olarak 900 dolar kaybetmeyi mi YOKSA %90 olasılıkla 1.000 dolar kaybetmeyi mi tercih edersiniz?
Bu iki soruya verilen karşılıklar incelendiğinde insanların büyük bir çoğunluğu birinci soruda kesin olan seçeneği tercih ederken, ikinci soruda risk alarak %10’luk ihtimale sarılmaktadırlar.
Üçüncü olarak beşerler sonuçları mutlak kıymetlerle değil, mevcut durumlarına yahut beklentilerine nazaran değerlendirirler. Elimizde bulunan varlıklar yahut sahip olduğumuz beklentiler bizlere bir referans noktası sağlar ve bu referans noktası, risk algımız ve kayıp/kazanç beklentilerimiz üzerinde büyük bir ehemmiyet teşkil eder. Örneğin aşağıdaki iki sorunu düşünün:
- Problem 3: Size 1.000 dolar verilmiştir. %50 olasılıkla 1.000 dolar kazanmayı mı YOKSA kesin olarak 500 dolar kazanmayı mı tercih edersiniz?
- Problem 4: Size 2.000 dolar verilmiştir. %50 olasılıkla 1.000 dolar kaybetmeyi mi YOKSA kesin olarak 500 dolar kaybetmeyi mi tercih edersiniz?
Bu soruya verilen karşılıklar incelendiğinde birinci soru için bireylerin çoğunluğu kesin çıkarı tercih ederken, ikinci soru için büyük bir çoğunluk kumar oynayarak %50 ihtimalle parasının yarısını kaybetmeyi tercih etmiştir. Salt matematiksel açıdan incelendiğinde her iki sorunda de kesin cevapları tercih etmenin mali manada pahası eşit olacaktır (yani her ikisinde de elinizde 1.500 dolar bulunacaktır) lakin tekrar de şahısların çoğunluğu “elindeki parayı koruyabilme ihtimalini” tercih etmiştir.
“Ya buradan dönerse?”
Bireysel bir yorum olarak bana nazaran buradan hareketle insanların neden ziyan kes (stop loss) kullanmadan süreç aldığına ve kârlı süreçlerini uzun bir mühlet taşıyamadığına da ek bir açıklama getirebiliriz. Kazanma fikri bizi memnun ederken kayıp fikri bizi mutsuz eder. Bu durumun katılığı ve bu hususta yapılan mümkünlük hesaplamaları ise rasyonel kararlar vermemizi maniler. Öncelikle ziyan kes durumunu düşünelim. Bir süreç planı oluşturdunuz ve ziyan kes noktası belirlediniz. Bu etapta fiyat, ziyan kes noktasına geldiğinde süreciniz bir ölçü para kaybıyla sonuçlanacaktır. Öte yandan ziyan kes noktası belirlemezseniz sürecinizin dönme ihtimaline yönelik bir kumar oynayacak ve “ya buradan dönerse” diye düşünerek tahminen de daha fazla para kaybedeceksiniz. Bu durumun 4. sorunla benzerliğini anlayabilirsiniz. Kesin olarak 500 dolar kaybetmektense %50 ihtimalle 1.000 dolar kaybetmek daha cazip gelmektedir. Kârdaki süreçleri neden uzun bir müddet boyunca taşıyamadığımız konusu da misal bir zihin yapısını taşımaktadır. Bir süreç planı yaptınız ve süreç kâr noktanıza geldiğinde 1.000 dolar elde edeceğinizi farz edelim. Süreciniz 500 dolar kârdayken aklınızda yeni bir sorun belirmektedir: %50 ihtimalle 1.000 doları mı beklemeliyim yoksa şu anda kesin olan 500 doları mı tercih etmeliyim?
“Daha çok kazanabilecekken…”
Bu kademede da 3. sorunumuza dönmekteyiz. Kesin olarak bir karın mevcut olduğu durumlarda onu “kaybetme ihtimali” belirdiğinden elimizdeki yararla yetinmeyi tercih etmekteyiz. Aksi takdirde kaybın gerçekleşmesi bizim için çok daha yıkıcı olmaktadır zira kaybetmenin katılığının yarattığı mutsuzluk ile kazanabilme ihtimalinin yarattığı memnunluk tıpkı oranlara sahip değildir. Kazanmaya ve kaybetmeye yönelik yanlılıklarımız bu noktada ketleyici bir tesire sahip olabilmekte ve daha çok risk alamamamıza (zarar kes noktası belirlemeyerek) yahut daha çok kazanabilecekken süreçlerimizi erken kapatmamıza ve yararımızı sınırlamamıza yol açabilmektedir.
Asıl sıkıntı kayıptan kaçınmak mı?
Özetle Beklenti Teorisi ile insanların rasyonel karar vericiler olmadığını anlamakla kalmadık, yatırım/trade süreçlerine duygusal olarak yaklaştıklarını ve kaygı, inkâr, umut, memnunluk, açgözlülük, panik, pişmanlık üzere birçok hissin alınan kararları şekillendirdiğini ve bireylerin yanlış kararlar alabilmelerine yol açabildiğini gördük. Kahneman ve Tversky’nin bize bıraktığı bu miras, “mantık” ile “insan doğası” ortasındaki bu ince çizgiyi anlatmaktadır zira gerçek iktisat, yapılan araştırmalarda ve yazılan teorilerde değil, zihinlerimizin içinde yaşanır. Her gün yarar ve kayıp ortasında seçimler yapar, umutla dehşet ortasında gidip geliriz. Lakin asıl sorun kayıptan kaçınmak değil, kaybı anlamak ve bunun nasıl üstesinden gelebileceğimizi çözmektir zira büyüme, riskin içinde batındır.
