Kripto piyasaları, klasik finans piyasalarına kıyasla daha topluluk merkezli bir psikolojiyle işlemektedir. Her ne kadar ETF’lerden sonra kimi kıssalar değişmeye başlasa da oburlarının tesiri hâlâ epeyce yüksektir. Boğa ve ayı periyotlarında toplumsal medyayı incelerseniz birbirine büsbütün zıt, iki farklı psikolojinin yansımalarını görebilirsiniz. Boğa periyodunda toplumsal medya irrasyonel çıkar kıssalarıyla ve hiçbir vakit kaybetmeyen fenomenlerle dolup taşarken; ayı periyotlarında sessizliğin hâkim olduğu, bireylerin kendileri üzere olan başkalarıyla birlikte ziyanda beklediği bir ortam mevcuttur. Bir tarafta “Ben de onun üzere kazanabilirim” fikri hâkimken; başka tarafta “Yalnızca ben kaybetmedim, herkes kaybetti” fikri hâkimdir.

Üstelik karşılaştırmalar sonucunda ortaya çıkan çıkarların ve kayıpların sadece maddi olmadığını; tıpkı vakitte toplumsal ve ruhsal boyutlarının da bulunduğunu görebilirsiniz. Öbürleri tarafından tanınmak, hürmet görmek, fikirlerinin önemsenmesi, takipçi sayısının artması toplumsal çıkarlara; özgüvenin artması, benlik hürmetinin yükselmesi, aidiyet hissinin beslenmesi ise ruhsal karlara örnek olarak verilebilir.

Yukarı Taraflı Karşılaştırmaların Etkileri

Araştırmalar, toplumsal medya üzerinden yapılan üst taraflı karşılaştırmaların bireylerin kıskançlık, yetersizlik, suçluluk ve pişmanlık üzere hislerini beslediğini ve karşılanmamış isteklere sahip olma mümkünlüğünü artırdığını göstermektedir. Bilhassa X üzerinde, bireylerin daima olarak diğerlerinin kazandığına dair içeriklere maruz kalması ferdi güzel oluşlarını ve benlik hürmetlerini olumsuz manada etkileyebilir, başarısız bir trader yahut yatırımcı olduklarını düşünmelerine yol açabilir ve risk iştahlarını besleyerek daha fazla risk almalarına, bilinçsiz bir formda hareket etmelerine ve duygusal süreçler almalarına yol açabilir.

Üstelik bu içeriklerin var olan tesirleri, şahısların para kazandığı senaryolarda da geçerlidir. Örneğin birebir bölgeden alım yaptığınız bir kişiyi düşünün. Sizin bakiyenizin 1.000$, onunkinin ise 100.000$ olduğu varsayıldığında birebir bölgeden alım yapmanıza ve her ikiniz de hakikat fiyat varsayımında bulunmanıza karşın onun almış olduğu mükafatın çok daha fazla olması, kendinizi berbat hissetmenize ve haksızlığa uğradığınızı düşünmenize yol açarak karınızdan memnun olamamanıza neden olabilir; bu yüzden de yeniden daha fazla risk almanıza yol açabilir.

Daha ayrıntılı bilgi ve tekliflere ulaşmak için aşağıdaki görüntüden yararlanabilirsiniz:

Bu hususta yapılan araştırmalar incelendiğinde, toplumsal karşılaştırmaların bireylerin mali durumundan duyduğu memnuniyet üzerinde de kıymetli bir tesiri olduğu vurgulanmaktadır. Şayet etrafınızdaki herkesin borcu varken sizin rastgele bir borcunuz yoksa mali açıdan mutlu hissederken; tekneniz olduğu hâlde marina sahibi beşerlerle karşılaşırsanız mutsuz olur, durumunuzu daha makûs algılarsınız.

Kendimizi Anlamanın Yolu Diğerlerine Bakmaktır

Finansal bağlam içerisinde düşünüldüğünde toplumsal karşılaştırmaların birkaç avantajı vardır. Öncelikle toplumsal karşılaştırmalar bizlere kıyaslama ve öğrenme fırsatları sunarlar. Kendinizi sizden daha güzel ve daha makûs pozisyondaki şahıslarla kıyaslayarak hangi davranışları gerçekleştirip (finansal okuryazarlığını artırarak döngüleri takip etmek ve ona nazaran yatırım yapmak) hangilerini gerçekleştirmeyeceğinizi (örneğin borçla yahut krediyle süreç almamak) anlayabilirsiniz. Sadece bu sebep bile takip ettiğiniz ve kendinizi maruz bıraktığınız içerikleri filtrelemenin ne kadar kıymetli olduğunu gösteriyor. Etrafınızdaki şahısların ve takip ettiğiniz fenomenlerin bakış açısı, sizlerin de yatırımcılığa ve traderlığa bakış açınızı şekillendirmektedir.

Sosyal karşılaştırmaların bir öteki avantajıysa içerisinde bulunduğunuz topluluktaki izafî pozisyonunuzu belirlemenizi sağlamasıdır. W. M. Klein, gerçekleştirmiş olduğu estetik fotoğrafı bulma deneyinde şahıslara performanslarına yönelik geçersiz geri bildirimler vermiştir. Sonuçlara nazaran şahısların öz yeterlilik ve performanslarına dair değerlendirmeleri üzerinde mutlak konumlarındansa izafi pozisyonlarının çok daha kıymetli olduğu bulunmuştur.

Klein’a nazaran beşerler, yetenekleri ve maharetleri konusunda objektif kriterlere sahip olsalar bile başarılı olup olmadıklarını belirleyen şey başka insanlara nazaran nerede bulunduklarıdır. Trade ve yatırım süreçlerinde de emsal şartlar geçerlidir. Evvelce beri piyasalarda bulunan herkes tarafından söylenegelen bir kelam vardır: “2017 ve 2021 boğalarında nereden alsanız kazanıyordunuz.” Herkesin 10x yaptığı bir piyasada 5x yapmakla 20x yapmak ortasında çok büyük bir fark vardır ve hem sizin hem de oburlarının karınıza yahut başarınıza dair değerlendirmelerini epey etkileyecektir.

Kayıplarımızı Aşağı Taraflı Karşılaştırmalar Yaparak Yasallaştırıyor Olabilir miyiz?

İçerisinde bulunduğumuz boğa devrini de evvelkiler üzere ele alabiliriz. Bana nazaran içerisinde bulunduğumuz devir evvelki döngülerden farklı olarak “testere sezonu” olarak kıymetlendirilebilir. Bundan ötürü kıymetlendirme eşiklerinin 10–20x kârlılık seviyesinden daha küçük karlara yahut devri daha az ziyanla kapatmaya gerçek evrildiğini söyleyebiliriz. İnsanların zararlarına yönelik yaptıkları değerlendirmelerde bile kendi göreli pozisyonlarını dikkate aldığını görebiliyoruz: “Herkes %70–80 ziyanda olmasına karşın ben şimdi %30’luk bir ziyana sahibim.”

Rasyonel açıdan incelenecek olursa aslında herkesin ziyanı kendi bakiyesini ve hayatını ilgilendirmektedir. Bir oburunun daha çok ziyanda olduğuna sevinmek saf bir kötülük üzere görünmektedir. Ama ne finans piyasalarının ne de insanların büsbütün rasyonel varlıklar olmadığını söylemiştik. Şahıslar, diğerlerinin kendilerinden daha büyük ziyanda olduğunu görerek kendilerinin “görece” daha uygun olduğunu düşünür. Bu sayede benlik hürmetini, düzgün oluşunu, özgüvenini ve piyasalara olan inancını tazeleyebilir, ruhsal bir rahatlama yaşayabilir. Lakin daima olarak aşağı istikametli karşılaştırmalar yapmanın süreksiz bir rahatlama sağladığını lakin uzun vadede kişinin gelişimini yavaşlatabileceğini, yaşadığı meselelerin (örneğin neden %30’luk bir ziyanı mevcut) kaynağına inmemesinin daha büyük sıkıntılara ve ziyanlara yol açabileceğini tekrar hatırlatmak isterim.

Peki Ne Yapmalıyız?

Diğerlerinden daha berbat bir pozisyonda olduğunuzu düşünüyorsanız bu noktada öncelikle mevcut portföyünüzün neden bu durumda olduğunu tahlil etmeniz tavsiye edilir. “Neden büyük bir ziyanım var?”, “Başkaları beklerken neden ben erken alma gereksinimi hissettim?”, “Bir dahaki sefere neleri daha yeterli yapabilirim?” üzere soruları kendinize sorabilir, güvendiğiniz ve içeriklerini severek takip ettiğiniz şahısların neyi sizden daha âlâ yaptığını sorgulayabilirsiniz.

Bu evredeki şahıslar için üst istikametli toplumsal karşılaştırmalar yapmak hem umutlarını müdafaalarına hem daha çok motive olmalarına hem de ruhsal açıdan rahatlamalarına yardımcı olabilir. Peter Lynch’in dediği üzere borsada sürekli tek başımızayız; o yüzden hareketlerimize dair tüm sorumluluk bize ilişkin. Bir diğerinin çıkarı yahut kaybı bizleri ilgilendirmeyebilir; ama olumlu özelliklerini kendimize ders edinip olumsuz özelliklerini yapmamaya itina göstererek başarılı birer trader yahut yatırımcı olabiliriz.

Daha ayrıntılı bilgi ve tekliflere ulaşmak için aşağıdaki görüntüden yararlanabilirsiniz:

İleri Okumalar ve Öneriler

• Nuri Alım, Sosyal Psikoloji
• Peter Lynch, Borsada Tek Başına
• Festinger, L. (1954). A theory of social comparison processes. Human Relations, 7(2), 117–140.
• Goethals, G. R. & Darley, J. M. (1977). Social comparison theory. In J. M. Suls & R. L. Miller (Eds.), Social comparison processes (pp. 259–278). Washington, DC: Hemisphere.
• Gerber, J. P., Wheeler, L., & Suls, J. (2018). A social comparison theory meta-analysis 60+ years on. Psychological Bulletin, 144(2), 177.
• Klein, W. M. (1997). Objective standards are not enough. Journal of Personality and Social Psychology, 72(4), 763.
• Suls, J., & Wheeler, L. (2012). Social comparison theory. Handbook of Theories of Social Psychology, 1, 460–482.
• Teközel, İ. M. (2007). Gerçekliği İnşa Aktifliği Olarak Toplumsal Karşılaştırma (Doktora Tezi). İzmir: Ege Üniversitesi.