“Almadığım süreçler yanlışsız çıkarken aldığım süreçler patlıyor.”, “Fonda birinci iki kademeyi geçtiğim halde funded olduktan sonra algım kilitleniyor, para kazanamıyorum ve fon patlıyor.”, “Tek başıma aldığım süreçler karla sonuçlandığı halde diğerlerine verdiğim süreçler kayıpla sonuçlanıyor.”, “Arkadaşlarımla beraberken canlı süreç almak istediğimde sonuç çoklukla kayıp oluyor”, “İlk işlemime bir türlü giremiyorum”, “Büyük bir kayıp yaşadım ve uzun bir mühlet sonra tekrar süreç almak istediğim halde yapamıyorum” üzere telaffuzlara sahipseniz bugün bu duruma yol açabileceğini düşündüğüm iki farklı kavramdan bahsedeceğim.

Benlik Hürmeti Nedir?

Yazıya öncelikle “benlik saygısı” kavramını tanımlayarak başlamak istiyorum. Benlik saygısı, bireyin kendi benliğine yönelik genel tavrını söz eder; kişinin kendisini ne kadar bedelli, kâfi ve değerli gördüğüne dair içsel bir değerlendirmedir. “Ben yeterliyim”, “Sevilmeye değerim”, “Başarılı olabilirim” üzere telaffuzlar bu değerlendirmelerin yansımalarıdır. Bireyin toplumsal etrafından aldığı geri bildirimler ile kendi içsel değerlendirmelerinin birleşimi sonucunda şekillenir.

Şimdi asıl mevzumuza geçebiliriz: Olağan kaideler altında ya da geriye dönük testlerde başarılı olduğumuz halde, neden canlı süreçlerde yahut oburlarının yanında aldığımız süreçlerde birebir başarıyı gösteremiyoruz? Bu hususta daha evvel de benzeri bir yazı yazmıştım, “Neden “mış” üzere yapmak yerine canlı süreç almalısınız?” isimli yazıma göz atabilirsiniz. Bu durumu anlamlandırabilmek için iki kıymetli ruhsal kavramdan kelam edeceğiz: Öz ketleme (Self-Handicapping) ve Kendini Gerçekleştiren Kehanet (Self-Fulfilling Prophecy).

“İnsanlar riskten kaçınarak kendilerini aşağılık olma durumundan korurlar.” – Alfred Adler

Edward E. Jones ve Steven Berglas tarafından ortaya atılan öz ketleme davranışı, bireyin mümkün bir başarısızlık, ıstırap yahut hayal kırıklığına karşı kendini ruhsal olarak muhafaza uğraşıdır. Kişi, şuurlu ya da bilinçsiz bir biçimde, performansını düşürecek mazeretler yahut pürüzler yaratarak muhtemel bir başarısızlık durumunda sorumluluktan kaçınır. Bu davranışın temelinde, bireyin benlik hürmetini, yeterlilik algısını ve ruhsal âlâ oluşunu muhafaza isteği vardır. Basitçe tabir etmek gerekirse, başarısız olma ihtimali olan bir duruma hiç girmemek, kişinin “başarısız biri” olarak algılanmasını mahzurlar; zira ortada kıymetlendirme yapılabilecek bir performans yoktur.

İçini rahatlatmak ve sorumluluk almamak

Öz ketleme davranışında birey, başarısızlık durumunda “çaba göstermediği” yahut “koşulların elverişsiz olduğu” gerekçesiyle kendini rahatlatır; muvaffakiyet durumunda ise “tüm aksiliklere rağmen” başarabildiğini göstererek ferdî özelliklerinin ve muvaffakiyetinin daha da büyük olduğu tarafında bir algı oluşturur.

Örneğin dağdaki bir çobanın üniversite imtihanında birinci olması bizler için harika bir muvaffakiyet olarak değerlendirilirken (Başarısız olmasına yol açacak çok fazla sorun mevcut); başarısız olması daha beklendik karşılanabilir ve başarısızlığın nedeni, çocuğun içinde bulunduğu şartlara bağlanabilir. Buna rağmen, tüm imkânların sunulduğu bir öğrencinin başarısız olması, direkt şahsî eksikliklerine yahut zekasına atfedilebilir. Bu noktada “zeki” bir öğrenci, başarısızlığının kendisine yüklenmesini engellemek için “kaydırma yaptım”, “sınavda rahatsızlandım” ya da “önceki gece uyuyamadım” üzere mazeretler üretebilir.

Performansın bilerek sabote edilmesi ne işe fayda?

Bu sayede başarısızlıklar örtbas edilip dışsallaştırılabilir ve kişi oburlarının gözündeki imajını koruyabilir; muvaffakiyetler ise olağanda olduğundan daha fazlaymış üzere algılanabilir. Bilhassa benliği tehdit edici durumlarda kişinin manalı değerlendirmeler yapmasından kaçınmasını sağlar. Muhtemel bir bedel kaybına karşılık kişinin kendi kıymetini korumak için geliştirdiği bir savunma düzeneğidir. Temelinde yetersizlik algısı yatmaktadır, bu şahıslar kendi maharet ve performanslarına dair belirsizlik hissine sahiptirler. Bilhassa, muvaffakiyet üzerinden sevgi, hürmet yahut kıymet görmeye alışmış bireylerde bu davranışın daha sık ortaya çıktığı gözlemlenir. Zira bu şahıslar için başarısızlık, sadece şahsî bir eksiklik değil, tıpkı vakitte münasebetlerinde ve toplumsal etraflarında kabul görmeme riskini taşır.

En başta sorduğumuz sorulara dönecek olursak, bu tıp durumları yaşayan bireylerin aslında kendi kendilerini sabote ettiklerini söyleyebiliriz. Öbür bir deyişle, kişi dışsal bir mahzurla değil, zihinsel bir bariyerle gayret etmektedir. Oburlarının kendisini değerlendireceği bir ortamda -örneğin canlı süreç esnasında ya da toplumsal bir grupta- şimdi süreç yapmadan evvel “Ben o kadar âlâ değilim.”, “Hâlâ öğrenme kademesindeyim.” üzere telaffuzlarla performansını bilinçsizce küçültmeye başlayabilir. Bu, öz ketleme davranışının klasik bir örneğidir.

Büyük kayıplardan sonra kendimizi bilerek ketliyor olabilir miyiz?

Benzer bir durum, büyük kayıplar yaşamış traderlarda da gözlemlenir. Birey geçmişte yaptığı bir kusur ya da yanlış piyasa okuması sonucu önemli bir ziyan ettiğinde, tıpkı acıyı yine yaşamamak için süreç yapmaktan kaçınmaya başlar. Kendi kendine “Zamanı değil.”, “Piyasa çok meçhul.”, “Biraz daha tahlil yapmalıyım.” üzere mazeretler üretir. Bu mazeretler, mantıklı görünse de aslında benliği müdafaa sisteminin bir uzantısıdır. Art geriye alınabilecek birkaç başarılı süreç bile bu negatif inancı zayıflatabilecekken, kişi süreç yapmadığı için bu tecrübesi asla yaşayamaz. Böylelikle, başarısızlıktan kaçınma uğraşı vakitle kalıcı bir pes etme haline dönüşür.

Böylece iki kişi de sonuç olarak, başarısızlıktan değil, başarısız olmaktan korktuğu için hiçbir şey yapmamaktan ötürü kaybeder. Bu, öz ketlemenin en tehlikeli boyutudur: insanın kendini müdafaa içgüdüsü, farkında olmadan kendi potansiyelini gerçekleştirmesinin önüne geçer.

Kendini Gerçekleştiren Kehanet

Bu cins örnekler, öz ketleme davranışlarına eşlik eden bir öbür değerli kavramı gündeme getirir: Kendini Gerçekleştiren Kehanet (Self-Fulfilling Prophecy). Robert K. Merton’a nazaran, bireylerin rastgele bir mevzudaki beklentileri, onların his ve kanılarını şekillendirir; bu da kişinin beklentisini doğrulayacak davranışlar sergilemesine yol açar. Diğer bir deyişle, evvel bir kehanet ortaya atılır ve akabinde kişi şuurlu yahut bilinçsiz olarak bu kehaneti doğrulayan davranışlar gerçekleştirir.

Örneğin, şimdi sürece girmeden evvel “Başarısız olacağım” niyeti aklınızdaysa, bu inanç sizi bilinçdışında kusurlar yapmaya, ek konfirmeler aramadan çabukla süreç açmaya itebilir ve süreciniz kayıpla sonuçlanarak kehanetinizin doğrulanmasına yol açar.

Benzer bir mantık, FUDlar için de geçerlidir. Pariteyle ilgili endişe uyandıran bir haber ortaya atılır ve düşeceğine dair bir beklenti yayılır, beşerler ellerindeki varlıkları satmaya başlar; bu toplu davranış fiyatın düşmesine yol açar ve olumsuz kehanet gerçekleşmiş olur. Mevzuyla alakalı “Kripto fenomenlerine neden güveniliyor? Toplumsal ruhsal bağlamda inceleme – Kısım III” başlıklı yazıma bakabilirsiniz.

Daha ayrıntılı bilgi almak için aşağıdaki görüntüden yararlanabilirsiniz:

Kendini Gerçekleştiren Kehanet, sırf olumsuz boyuttan değerlendirilmemelidir; yanlışsız kullanıldığı ve yönetilebildiği takdirde olumlu sonuçlar da doğurur. Büyük bir hevesle ve motivasyonla başladığınız eğitime dair olumlu beklentiler, cesaretlendirici bir mentöre sahip olmak, yanlışları gelişim seyahatinizde bir basamak olarak görmek başarılı sonuçlar almanıza yardımcı olacak adımlardır.

Bardağın hangi tarafına bakarsanız hayatı da o denli görürsünüz.

Aldığınız bir sürecin sonucunu kıymetlendirme biçiminiz, benlik saygınıza ve yaklaşımınıza dair kıymetli sinyaller verir. Benlik hürmeti yüksek olan şahıslar, kayıpları ferdî bir başarısızlık olarak görmek yerine, sürecin doğal bir kesimi olarak kabul ederler. Başarısızlığı tüm özelliklerine genellemek yerine (“Ben hiçbir şeyi başaramıyorum” gibi) kendi geliştirdikleri sistemi ve yaklaşımı değerlendirirler. Süreçlerden elde ettikleri sonuçları ve yaptıkları yanlışları birer gelişim fırsatı olarak görürler; kayıplar, öğrenme ve ilerleme sürecinin bir modülüdür.

Buna karşılık, düşük benlik hürmetine sahip traderlar ise, başarısızlık durumunda en berbat senaryoları öngörür ve sonuçları genelleyerek düşünürler (“Hiçbir hususta başarılı olamayacağım”). Kayıplarını telafi edebilmek emeliyle dürtüsel davranışlar gösterip tüm kayıplarını tek bir süreçle almaya çalışırlar (bu sayede başarısızlıklarını savuşturabileceklerdir). Ayrıyeten kusurlardan kaçınabilmek için öz-ketleme davranışlarına daha sık başvurur, marketi yahut diğerlerini suçlama eğilimi gösterebilirler.

Peki neler yapabiliriz?

Kendinizi elde ettiğiniz sonuçlara nazaran değerlendirmemelisiniz. Hiç kimse tek bir süreçte yahut çok kısa bir mühlet içinde daima yüksek muvaffakiyet elde edemez. Bu nedenle birincil önceliğiniz plana ve sisteme sadık kalmak olmalıdır.

Kayıpları sadece kayıp olarak görmeli, bunu kendinize atfetmekten kaçınmalı ve kendinizi “Başarısız biriyim” üzere genelleyici değerlendirmelerle yargılamamalısınız. Örneğin, “Nasıl bu aptallığı yaptım?” üzere eleştirel telaffuzlar yerine, “Neyi gözden kaçırdım?” üzere yapan ve tahlil odaklı bir yaklaşım benimsemelisiniz.

Abartılı karlar hedeflememelisiniz zira bunlar gerçekleşmediğinde benlik saygınızı olumsuz etkileyebilir. Bunun yerine gerçekçi ve basamaklı maksatlar belirlemek kıymetlidir. Süreç boyunca küçük muvaffakiyetler elde etmek, motivasyonunuzu yüksek tutmanıza ve istikrar sağlamanıza yardımcı olur.

Son olarak, kendinizi diğerleriyle kıyaslamaktan ve oburlarının değerlendirmelerine nazaran kendinize bedel biçmekten kaçınmalısınız. Herkesin öğrenme ve muvaffakiyet suratı farklıdır; sizin başarılarınız, oburunun yararı yahut kaybıyla direkt irtibatlı değildir.

Daha ayrıntılı teklifler için aşağıdaki görüntüyü izleyebilirsiniz:

İleri Okumalar, Yararlanılan Kaynaklar ve Öneriler

• Dr. Brett N. Steenbarger, The Daily Trading Coach
• Baumeister, R. F. (1993). Understanding the inner nature of low self-esteem: Uncertain, fragile, protective, and conflicted.
• Baumeister, R. F., Heatherton, T. F., & Tice, D. M. (1993). When ego-threats lead to self-regulation failure: Negative consequences of high self-esteem.
• Brown, J. D. (1998). Self-development. In The self.
• Higgings, R. L. (1990). Self-handicapping: Historical roots and contemporary branches.
• James, W. (1968). The self. In The self in social interaction.
• Jones, E. E., & Berglas, S. (1978). Control of attributions about the self through self-handicapping strategies: The appeal of alcohol and the role of underachievement. Personality and social psychology bulletin, 4(2), 200-206.
• Kağıtçıbaşı, Ç. (1997). Individualism and collectivism.
• Leary, M. R., Tambor, E. S., Terdal, S. K., & Downs, D. L. (1995). Self-esteem as an interpersonal monitor: The sociometer hypothesis. Journal of personality and social psychology, 68(3), 518.Merton, R. K. (1948). The self-fulfilling prophecy. The antioch review, 8(2), 193-210.