Yazı serimizin altıncı kısmında şahısların neden kendisinin farkında olması gerektiğinden, farkındalık süreçlerinin trade ve yatırım hayatına yansımalarından, süreç boyunca tecrübelenen şeylerden çıkarılan derslerin kıymetinden ve uzun vadeli yansımalarından bahsedeceğim.

Kendinizin farkında olarak trade atmalısınız: Yeni başlayan birçok kişinin düştüğü en büyük yanlışlardan birisi kendisini sorgulamadan, nasıl bir profili olduğunu gözlemlemeden ve farklı vakit dilimlerinde süreç almayı deneyimlemeden rastgele bir biçimde hareket etmesi, öğrendiği teknikleri her vakit diliminde uygulamaya çalışmasıdır. Örneğin ben kendimi “scalp trading” için uygun görmüyorum zira süreç anındaki iniş çıkışlar beni ziyadesiyle yormakla kalmıyor, psikolojimi ve his durumumu da o anlarda yönetemiyorum. “Swing trade” attığım vakitlerde ise epey uygun ve rahat hissediyorum, zira hem vakit dilimi açısından daha geniş hem de taşıması daha rahat geliyor.

“İyi ki satmışım” demek yeterli

Buradan “Kötü olduğunuzu düşündüğünüz noktaları es geçmelisiniz” üzere bir mana çıkarılmasın. Örneğin “scalp trade” açısından berbat olduğumu düşünsem de düşük vakit aralıklarında (LTF) bilhassa 15 ve 30 dakikada testler atmaktayım. Benim için hâlâ daha zorlayıcı olsa da test sonuçlarımı kaydederek yaptığım kusurları (Disiplin, hafıza ve muvaffakiyet: Trade Günlüğü üzerine) inceleyip tekrarlamamaya çalışıyorum. Örneğin son test sonuçlarıma nazaran kar oranı açısından yüksek vakit aralıklarındakiyle (HTF) LTF’de emsal oranlarda olduğumu fark ettim, bu da scalp süreç alma konusundaki istekliliğimi artırdı.

Geçmişe yönelik yorumlamalardan vazgeçilmeli: Bir süreç kapatıldığı anda o süreci bir daha geriye alamazsınız. Mesela ETH’nin ATH’a giden seyahatine başlamadan evvel birçok coin’i neredeyse tabandan almıştım ve marketin 2.800 dolar civarından döneceğini düşündüğüm için yeniden birçoklarını yüzde 30 kârla sattım. Sonrasında ise bildiğiniz üzere hepsi yürümeye devam etti. Sattığım için başta üzülmüştüm lakin şayet sattığım yerden düşseydi bu sefer de “İyi ki satmışım” deyip kendimi dünyanın en düzgün trader’ı ilan edecektim. Bir şeyi bilmek ile harekete geçmek farklı şeyler ve kişinin bir şeyi bilip bilmediğini sinyal veren en büyük gösterge süreçte olup olmadığıdır (Biliyordum Yanlılığı).

Başarısızlığı piyasaya yüklemenin manasızlığı

Aldığınız süreçlerin sorumluluğunu almalı, başarısız süreçleri dışsallaştırmak yerine sorgulamayı öğrenmeliyiz: Toplumsal psikoloji literatüründe “Kendine Hizmet Eden Atıf Yanlılığı” isimli bir kavram var ve bu kavramın komünitedeki birçok kişi için geçerli olduğunu düşünüyorum. Bireyler muvaffakiyetlerini içsel, kararlı ve istikrarlı ve başarısızlıklarını ise dışsal, kararsız ve istikrarsız sebeplere bağlamaya eğilimliler. Üniversitedeki hocamızın tarifiyle “100’ü ben alırım, 0’ı hoca verir” mantalitesinin hâkim olduğunu söyleyebiliriz. Yani şahıslar muvaffakiyetlerinin kaynağını kendisinde ararken, başarısızlıklarını dışsallaştırma eğilimindedir. Gerçek istikamette bir süreç aldıklarında (başkasından duysalar bile) başarıyı kendilerine atfetme eğilimindeyken, başarısız bir süreç aldıklarında ya sürecin “fake bir hareket” olduğunu, ya bir” manipülasyon” yapıldığını ya da “likidite avı” gerçekleştirildiğini tez ederler. Halbuki marketin tekil olarak bizim aldığımız süreçlerle hiçbir alakası yoktur. Sizin stop yahut likit olup kaybettiğiniz bir noktada diğer birisi kazanıyorsa burada sorumluluk dışarı değil, süreç aldığınız sisteme ya da stratejinize atfedilmelidir.

Sorumluluğun dışsallaştırılması ve “Kendine Hizmet Eden Atıf Yanlılığı” içsel uygun oluşumuzu müdafaası için geliştirmiş olduğumuz evrimsel bir mirastır. Bu sayede tıpkı vakitte aslında hem benlik hürmetimizi hem de başkalarının gözündeki saygınlığımızı koruyoruz. Örneğin fenomenlerin paylaşımlarına göz atarsanız, özeleştiri yapan kişi sayısının çok az olduğunu, bilakis birçoklarının hiçbir vakit yanılmadığını ve marketin onlarla uğraştığını düşündüklerini rahatlıkla görebilirsiniz. Özetle olayın temeli tüm sorumluluğun sizin elinizde olduğunu kabullenmekten geçmektedir. Aldığınız kararlardan sadece siz sorumlusunuz, marketi ya da takip ettiğiniz bireyleri suçlamak hiçbir şeyi değiştirmeyecektir.

Asıl gaye her tecrübeden ders çıkarmak olmalı

Deneyimlerinizden ders çıkarmaya ve uzun vadeli bir bakış açısı geliştirmeye itina göstermelisiniz: Süreç esnasında bazen kazanacak bazen kaybedecek, bazen çok mantıklı davranacak bazen saçmalayacak, bazen kendi bildiğinizi okuyacak bazen de diğerlerinin aklıyla süreç alacaksınız. Bunların hepsinin olağan olduğunu, yeni başlayan herkesin başına geldiğini unutmayalım. Asıl maksadımız her tecrübeden ders çıkarmak ve bunu emel hâline getirmek olmalı. Sonuç odaklı ilerlemektense sürecinizi güzelleştirmek ve “yeterince iyi” bir hale getirmek amaçlanmalı. Kendi sürecimde yaşadığım birtakım olumsuz tecrübelerden bahsederek bunların trade ve yatırım hayatımı nasıl etkilediğini örneklendireyim.

İlk olarak Lithium’da 15x yapmıştım. Açgözlülüğümden ve 100x yapma isteğimden ötürü bekledim. Bu tecrübe bana kademeli alım ve satım yapma alışkanlığını kazandırdı.

İkinci olarak PEPE’de aldığım short durumda manuel stoplarım diye düşünerek evvelden stop koymamıştım. Yaptığım iki büyük yanılgı mevcuttu. Birincisi daima ekleme yaparak “Buradan düşer” algısına bürünmek ve hem “Batık Maliyet Yanılgısına” hem de “İyimserlik Yanlılığına” kapılmıştım. İkincisiyse aldığım pozu teyitlemek ve yanılmadığımı kendime kanıtlamak için birçok fenomene PEPE hakkındaki fikirlerini sormuştum. Halbuki marketin ne benim ne de fenomenlerin fikirleriyle rastgele bir ilgisi bulunmamakta. Daha da berbatı kendi fikrimi onaylayan fenomenlerin niyetlerini temel alırken long istikametli poz kurgulayanların fikirlerini ise yok sayma eğilimindeydim (Doğrulama Yanlılığı). Bu tecrübe bana prensiplerime bağlı kalmanın ve stop loss’un kıymetinin yanı sıra marketin acımasız olduğunu ve benim hislerimle ilgilenmediğini anlamamı sağladı. Şu anda stop-loss kurgulayamadığım hiçbir süreci almıyor, diğerlerinin süreç aldığım pariteyle ilgili fikirlerini umursamıyorum.

Alım satım buyruklarıyla duygusal davranmanın önüne geçmek

Son olarak İran ve İsrail ortasındaki problemler birinci başladığında Bitcoin 49.000 dolar civarına bir iğne atmıştı. Ben olağanda oyun planımı 48.000 dolar, 42.000 dolar ve 35.000 dolar civarlarında kademeli bir formda alım yapacak halde kurmuştum. Orada birçok altcoin’de birinci alım buyruklarım geldiği hâlde marketin daha çok düşebileceğini düşünerek süreç almadım ve sonrasında market yükselişine devam etti. Bu tecrübe bana alım ve satım emirlerimi evvelden koymam gerektiğini, takip ettiğim kondisyonlar gerçekleştiğinde marketin beni kötü/iyi haberlerle manipüle edebileceğini ve duygusal davranarak aksiyona geçmemi engelleyebileceğini öğretti.

Görebileceğiniz üzere üç farklı tecrübeden hareketle sürecimi güzelleştirmeye çalışıyorum. Kısa vadede bunu vakit zaman başaramasam dahi uzun vadede başarabileceğime inanıyorum. Trader’lık ve yatırımcılık serüvenimi kısa vadeli kurmak yerine uzun vadeye yaymanın daha hakikat olduğuna, artık ektiğim tohumların meyvesini ileride verebileceğine inanıyorum.