Geçtiğimiz günlerde, Wall Street’teki traderlara danışmanlık ve koçluk yapan Kanadalı bir psikologla sohbet ettik. Türkiye’deki ekonomik, politik ve türel atmosferin; bilhassa de kripto piyasalarındaki yatırımcı davranışlarının, ruhsal tesirleri üzerine epeyce verimli bir konuşma gerçekleştirdik. Kendisi, bu şartlar altında muvaffakiyete ulaşmanın son derece güç olduğunu; duygusal yüklerle ya da geçim tasasıyla süreç yapmanın birçok vakit başarısızlıkla sonuçlanacağını ve bu nedenle bireylerin uzak durmasının daha sağlıklı olacağını savundu. Pekala nitekim o denli mi? İçinde yaşadığımız şartlar, bitmek bilmeyen gerilim faktörleri ve olumsuz haber döngüsü, bizi aslında büyütüp, diğer coğrafyalardaki insanlardan daha sağlam ve dirençli hâle getirmiş olamaz mı?

Topluluktaki birçok kişinin, son periyotlarda psikoloji ve risk idaresi üzerine farkındalığının giderek artması, bu hususları daha derinlemesine konuşmamız ve farklı açılardan ele almamız gerektiğini gösteriyor. Herkes tarafından sıkça lisana getirilmesine karşın sahiden hayata geçirilebilme oranının hayli düşük olduğunu düşünüyorum. Duygusal, düşüncesel ve davranışsal değişimler, daima tekrara ve uygulamaya gereksinim duyar. Bu nedenle, bu hususlar ne kadar çok konuşulur ve şahıslar, uygulamaya dönük tekliflerle desteklenirse, şuurun ve ruhsal sağlıklılığın da o kadar artacağını söyleyebiliriz.

Türkiye’deki yatırımcı ve trader profilini gözlemlediğimizde, pek birçoklarının bu işi profesyonel bir formda gerçekleştirmediğini; borçlarını ödemek, geçim korkusunu gidermek yahut daha yeterli bir pozisyona yükselmek gayesiyle yaptığını anlayabiliriz. Bu nedenle yaşanan maddi gerilimin düşünme kabiliyetine ve karar düzeneklerine tesirlerini de ele almak değerlidir. Örneğin, Sendhil Mullainathan tarafından şekerkamışı hasatçılarıyla gerçekleştirilen bir çalışmada, bireylerin hasat öncesi (parasızken) ve hasat sonrası (paraları varken) bilişsel marifetleri ve düşünme kapasiteleri karşılaştırılmıştır. Kişisel tecrübelerinizden yola çıkarak varsayım edebileceğiniz üzere, hasat sonrasında şahısların bilişsel hünerlerinin çok daha âlâ durumda olduğu bulunmuştur. Bu sonuç, maddi gerilimin bireylerin düşünme ve odaklanma hünerleri üzerinde önemli bir tesiri olduğunu göstermektedir. Zihniniz geçim kederi, çocukların okul masrafları, kira üzere birçok maddi gerilim kaynağıyla meşgulken, odağınızı ve gücünüzü süreç almaya ve yatırım yapmaya yönlendirmek çok daha güç olacaktır.

Bununla ilgili, Finlandiya hükümeti tarafından yapılan farklı bir deney de bulunmaktadır: Rastgele seçilen 2.000 şahsa, iki yıl boyunca sadece temel muhtaçlıklarını karşılamaya yetecek bir ölçü para karşılıksız olarak verilmiş ve bireylerin bilişsel maharetleri incelenmiştir. Çalışmanın sonuçlarına nazaran, şahısların dikkat ve odaklanma kapasitesinde bariz bir düzgünleşme görülmüş; gerilim kaynakları azaldıkça, zihnin öteki şeyleri düşünme kapasitesi de artmıştır.

Tüm bunlara ek olarak ülke gündemi ve pompalanan olumsuz haberler, bizleri hem fizikî hem de mental açıdan daha da yıpratmakta. Çok gerilimli, yorgun yahut tükenmiş hissettiğimiz vakitlerde “psikolojinizi yönetin” ya da “risk idaresine dikkat edin” üzere telaffuzlara çok odaklanmak, hayatın ve bilimin gerçeklerini göz arkası etmek manasına gelmekte. Ama tekrar de, bu şartlara karşın, neler yapabileceğimiz üzerine tartışmak ve uygulanabilir stratejiler geliştirmek hâlâ mümkün.

Ormanda yürürken karşınıza bir ayının çıktığını ve size saldırmak için hazırlandığını hayal edin. O anda ne akşam yemeğinizi, ne kirayı, ne de bir öbür kederinizi düşünürsünüz. Zihniniz ve gücünüz büsbütün şu an’a odaklanır ve durumdan nasıl kurtulabileceğinizi düşünmeye başlarsınız. Tehlike ve belirsizliklerin ağır, gerilim düzeyinin çok olduğu tüm durumlarda beyin benzeri formda reaksiyon verir: Öncelikli emel, içerisinde bulunduğunuz durumu çözmektir, sonrasında öteki yaşamsal faaliyetlerinize ve amaçlarınıza geçebilirsiniz. Daima gerilim altında, tehlikelerle çevrili ve inançsız bir ortamda yaşamak ise, bu ayı akınlarının her gün, tekrar tekrar yaşanması manasına gelmektedir.

Bu üslup bir ortamda süreç almak ve hakikat yatırım kararları vermek çok daha güç olacaktır. Dikkatiniz, öğrenmeniz gereken bilgilere, tekrarlamanız gereken pratiklere yahut almanız gereken süreçlere değil, potansiyel tehlike işaretlerine yönlendirilecektir. Bu mevcut tehdit ve zorluklara, kredi yahut borçla süreç yapmak üzere ek riskler eklemek, işinizi daha da zorlaştıracaktır.

Bizimki üzere ülkelerde tehlike, belirsizlik ve manilerin her devirde mevcut olduğu aşikardır. Bu nedenle “Hiçbir vakit yatırım yapılamaz” yahut “İşlem alınamaz” üzere bir niyet yapısı mevcut olsa da ben bu durumun bu türlü olmadığını düşünüyorum. Var olan meselelerin süreçlerinize tesirini göz önünde bulundurmanız ve yapacağınız şeyin “bu pürüzlere karşın başarılı olmaya çalışmak” olduğunu hatırlamanız gerektiğini vurgulamak istiyorum.

Bana nazaran başarmanın yollarından biri, kendi sisteminizi kurmak ve işlediğini fark ettiğiniz yapıları, uzmanlaşana kadar tekrar tekrar pratik etmektir. Bu sayede kaslarınız ve refleksleriniz gelişecek, zihniniz şiddetli durumlarda nasıl reaksiyon vereceğini daha süratli tahlil edebilecek ve daha şuurlu bir biçimde aksiyona geçebilecektir.

Bu durumu ormanda yaşayan ve bir ayı ile müsabakası durumunda ne yapacağını evvelden düşünen, her müsabakasında da benzeri yansıları veren bir kişinin zihin yapısına benzetebiliriz. Panik yapıp kaçmak yerine (ki bu, ayının kovalamaya yönelik içgüdüsel yansısını tetikler) yavaşça geriye çekilebilir, yanında bulunan yiyecekleri önüne bırakıp ayının dikkatini farklı bir tarafa çekebilir yahut ayı spreyi sıkabilir. Birinci müsabakada bu davranışları gerçekleştirmek güç olsa da, vakitle reaksiyonlar otomatikleşir ve kişi daha sakin kalmayı öğrenir. Daima gerilimli ve tehlikeli anlarda yaşayan bir kişi de, şayet kendi sistemini kurmayı başarırsa, yaşadığı zorluklara karşın daha gerçek kararlar alabilir ve daha denetimli durumlar oluşturabilir. İnsanın adaptif ve öğrenebilen bir canlı olduğunu her daim kendimize hatırlatmak bu mevzudaki bakış açımızı da güçlendirecek ve motivasyonumuzu artıracaktır.

Kanadalı psikoloğun kaçırdığı noktanın “psikolojik sağlamlık” ve “alışma” olduğunu düşünüyorum. Ruhsal sağlamlık, genel manasıyla gerilim, baskı ve belirsizlik karşısında ayakta kalabilme, esnek olabilme ve toparlanabilme kapasitesidir. Ruhsal sağlamlığı yüksek olan şahıslar, güçlü ve bilinmeyen durumlar karşısında daha az paniğe kapılır, durumu daha âlâ tahlil eder ve tahlil odaklı yaklaşarak olağan yaşantısına dönmek için gerekli adımları atarlar. Alışma ise şahısların, birebir uyarana tekrarlı bir biçimde maruz kaldıkça, o uyaranın kıymetini yitirmeye başlaması ve şahısta daha az reaksiyon yaratması durumudur.

Türkiye’de yaşamanın kendi içinde birçok gerilim, belirsizlik ve tehlike barındırdığı düşünüldüğünde, bireylerin bu şartlara daima olarak maruz kalması ve bu şartlara karşın yaşamayı öğrenmesi hem alışmalarına yol açmış hem de ruhsal sağlamlığını artırmış olabilir. Bu sayede yurt dışındaki şahıslarla kıyaslandığında ülkemizdeki şahıslar, piyasadaki dalgalanmalara ve olumsuz haberlere daha süratli ve az reaksiyon veriyor olabilir. Yeniden misal biçimde yurt dışındaki bir yatırımcının portföyündeki önemli bir kayba verdiği reaksiyon ile ülkemizdeki bir yatırımcının vereceği reaksiyon, alışma ve ruhsal sağlamlık süreçlerindeki farklılıklar nedeniyle değişim gösterebilir; Türkiye’deki kişi, belirsizliğe, riske ve kuvvetli şartlara karşı daha alışkın olduğu için kriz anlarında daha sağlam kalıp portföyünün toparlayabileceğine daha çok inanıyor olabilir.

Ayrıca, bu sağlamlık sadece duygusal denetimi kapsamaz; karar alma süreçlerinde daha şuurlu, risk idaresinde daha temkinli ve stratejilerini uygulamada daha istikrarlı olmayı da sağlar. Münasebetiyle ruhsal sağlamlık, bilhassa Türkiye üzere süratli değişen ve belirsizliklerin sıkça yaşandığı piyasalarda, uzun vadeli muvaffakiyet için kritik bir avantaj olarak öne çıkar. Olağan ki bunu fark edebildiğimiz ve değerlendirebildiğimiz sürece…