Traderlık yahut yatırımcılık, içerisinde birçok gerilim kaynağını barındırmaktadır. Grafikleri, fiyat hareketlerini, dünyadan haberleri takip etmeye çalışırken tıpkı vakitte kendini geliştirmeyi, yeni modeller test etmeyi, aldığın süreçlerin değerlendirmesini yapmayı içerir.

Risk idaresinden karar almaya, dürtülerini denetim etmekten konumunu yönetmeye kadar birçok bahiste şahıslar tek başınadır. Şahıslar tüm bunları gerçekleştirirken tıpkı vakitte özel hayatlarına da dikkat etmek zorundadır. Sevdiklerine vakit ayırmalı, ferdi yaşantılarındaki vazife ve sorumluluklarını gerçekleştirmeli, şayet farklı bir işte çalışıyorsa kendini bölmelidir.

“Stres” tarifimiz gerçek mu?

Şirketlerdeki traderlarla ve kişisel yatırımcılarla yapılan çalışmalarda psikologlardan ve performans koçlarından en çok talep edilen bahsin gerilimi azaltmak, hatta yok etmek olduğu görülmüş. Duygusuz trade mümkün mü sorusuna cevap arayan içeriğimde de bu mevzuya değinmiştim. Gerilim, beşerler tarafından ekseriyetle olumsuz olarak algılansa da bu mevzuda kimi yanlış anlaşılmalar olduğunu ve gerilimin bizim için güçlü bir uyaran olduğunu düşünüyorum.

Öncelikle Türkçe’de sadece “stres” sözü kullanılmasına karşın; İngilizce’de “stress” ve “distress” olarak ikiye ayrılmaktadır. Gerilim, bedende yahut zihinde reaksiyona yol açan rastgele bir uyaranken; “distress” daha çok bizim “sıkıntı” dediğimiz şeye denk gelmektedir. Yabancıların bu üzere dilsel bir ayrıma sahip olmaları gerilimi yararlı ve ziyanlı olarak yorumlamalarına yardımcı olmaktayken; bizde olumsuz bir şeymiş üzere kullanılmaktadır.

Stresin büsbütün berbat olduğunu ya da her gerilim kaynağının sizi korkuya, kaygıya yahut paniğe sürükleyeceğini söyleyemeyiz. Bazen bedeninizin kendini koruyabilmesi ve reaksiyon verebilmesi için de gerilim kaynaklarına gereksiniminiz bulunmaktadır. Örneğin elinizi ateşe yaklaştırdığınızda hissettiğiniz yanma hissi de bir gerilim kaynağıdır ve yanmanızın önüne geçerek sizi korur. Yani gerilim, evrimsel süreçte bizi tehlikelere ve belirsizliklere karşı muhafazası açısından epey adaptif olduğundan bugünlere kadar taşımaya devam ettik.

Stresi gerçek değerlendirmek

Stres konusunda dikkat edilmesi gereken şey hangi çeşit gerilim kaynaklarının faydalı olup hangilerinin ziyanlı olabileceğini tespit etmeyi ve onu nasıl yönetebileceğimizi öğrenmektir. Gerilim anlarında zihin ve vücut, tüm odağını gerilim yaratan kaynağa yönlendirmektedir.

Örneğin bir savaş haberi geldiğinde süreçte olan bir traderın gece boyunca haberleri takip etmesi ve konumunu haberlerin gidişatına nazaran yönetmesi tesirli bir gerilim idaresi örneğidir. Hasebiyle performansınızı artırması ve karar verme süreçlerinize katkısı açısından kendi lehinize de kullanmanız mümkündür. Birinci başlarda bunu yapmak sıkıntı olsa da ilgili gerilim kaynağına alışmaya başladıkça verilen güç ve dikkat azalmaya, ilgili uyaranın sizde uyandırdığı hislerin şiddeti azalmaya başlar; daha az uyarılmaya başlarsınız. Alışkanlıklarla ilgili bu yazıma göz atabilirsiniz.

Stres ve performans ortasındaki ilişki

Stres ve hissettiğimiz baskı, optimal seviyede olduğu sürece bizim dostumuz diyebiliriz. Performans ile gerilim (salgılanan kortizol miktarı) ortasındaki alaka karşıt U’ya benzemektedir. Gerilim seviyesinin çok düşük olduğu durumlarda bireylerin motivasyonları ve odaklanma kapasiteleri azalır, aksiyona geçme konusunda isteksiz ve hevessiz hâle gelirler. Çok yüksek olduğu durumlarda ise bireyler çok telaşlı hâle gelir, zihinsel dağınıklık ve kusur yapma mümkünlüğü artar. Bireyler bu basamakta ya dürtüsel ve telâşlı kararlar alır ya da tam bilakis, harekete geçmekte zorlanabilir yahut hiç geçmeyebilir.

Aşırı gerilimin daima hale gelmesi ise bireylerin tükenmişlik sendromuna yakalanmalarına yol açar, motivasyonlarını ve verimliliklerini azaltır, fizikî ve ruhsal âlâ oluşlarını önemli biçimde olumsuz tesirler. Optimal seviyede gerilim düzeyleri ise bireylerin gerekli baskıyı hissederek harekete geçmesini sağlar. Bireyler gerçekleştirecekleri aksiyona dikkatini ve gücünü daha rahat aktarır, kapasitesini aktif biçimde kullanabilir ve performansını artırır. Yani özetle çok düşük yahut yüksek gerilim, düşük performansla bağlıyken; orta seviyede (optimal) gerilim düzeyleri sürdürülebilir muvaffakiyet ve yüksek performansı getirir.

Yazının başında da bahsettiğim üzere traderlık ve yatırımcılık kendi içerisinde birçok gerilim kaynağını barındırmaktadır. Süreç almanın kendisi dahi içerisinde birçok risk ve belirsizlik barındırır, her vakit da barındıracaktır.

Bir ameliyatla bedenimizden gerilimle ilgili her şeyi aldırdığımızı düşünelim. Bu noktada başarılı bir trader olabileceğimizi söyleyebilir miydik? Doğal ki hayır, zira bu sefer de tehlikeler karşısında tetikte olamaz, risk idaresi yapamaz grafiğe rastgele formda bakıp rastgele süreçler alırdık. Optimal seviyede baskı hissetmek ve optimal düzeylerdeki gerilim seviyesi, bizlerin tetikte olmasını ve daha dikkatli bir yaklaşım sergilemesini sağlar. Bu nedenle gerilimi bir düşman olarak görmek yerine bir dost olarak görmeliyiz. 

Stres yansısını doğuran etmenleri nasıl kıymetlendiriyoruz?

Bir uyaranın bizde ne tıp bir gerilim yansısını doğuracağı o uyaranla olan ilgimize ve bakış açımıza bağlıdır. Örneğin Steenbarger ve David Aderman tarafından yapılan bir deneyde iştirakçiler iki kümeye ayrılmıştır. Her iki kümeden da bir konuşma yapmaları istenmiş ve sonrasında performansları hakkında negatif geri bildirimler verilmiştir. Deneyden evvel birinci kümeye konuşma maharetinin kişilikle alakalı olduğu ve münasebetiyle değiştirilemeyeceği söylenirken; ikinci kümeye konuşma marifetinin basitçe geliştirilebileceği söylenmiştir. İki kümenin gerilim seviyeleri karşılaştırıldığında birinci kümenin kıymetli ölçüde yüksek gerilime sahip olduğu bulunmuştur. Bireyler, konuşma maharetinin değiştirilemeyecek bir şey olduğuna dair bir manipülasyona maruz kaldıkları için yetersizlik ve başarısızlık hisleri tetiklenerek ekstra gerilim yaşamışlardır.

Traderlık için de tıpkı mantık geçerlidir. Örneğin siz kayıpları “hayatın sonu” üzere yorumluyorsanız bu durumu yaşamak her seferinde sizi derde sokacak, kaygı ve paniğe kapılmanıza neden olacaktır. Öte yandan kayıpları, tıpkı kazanmak üzere, sürecin doğal bir kesimi olarak görür ve gelişim odaklı bir perspektiften değerlendirirseniz sizi külfete sokmayacak, motivasyonunuzu ve bakış açınızı korumanıza yardımcı olacaktır. Birinci şarttaki trader her kayıpta paniklerken; ikinci şarttaki trader kayıpların peşinden karların gelebileceğine dair inancını koruyabilecektir.

Kendimizde gerilim yaratan faktörleri tespit etmek ve tekrar çerçevelemek daha başarılı bir trader olmamızı sağlayacaktır. Örneğin şayet gereksinimim olan parayla süreç alıyorsam ve bu bende çok gerilim yaratıyorsa bunu gerçek okuyabildiğim senaryoda yanlış bir şey yaptığımı kabullenip daha fazla kaybın önüne geçmem gerekir.

Yine emsal formda hayatımda çok fazla gerilim kaynağı varsa (aşırı iş yükü, ailevi sıkıntılar, ayrılıklar, imtihanlar vs.) bunu fark edip süreç almaktan kaçınmak da sağlıklı bir reaksiyon olacaktır. Aksi takdirde çok gerilimin karar verme, planlama, dikkat üzere birçok bilişsel marifete olan olumsuz tesirlerinden kaynaklı olarak başarısız olmak kaçınılmaz olacaktır.

Stresi tesirli bir biçimde yönetebilmek için neler yapabiliriz?

Peki, gerilimi tesirli bir halde yönetebilmek için neler yapabiliriz? Bu bahiste internette sayısız teklif bulunuyor. Bu nedenle tek tek metotları sıralamak yerine, dileyen bireylerle öteki yazılarımda ya da X üzerinden bu teklifleri paylaşabilirim. Burada ise bana yeterli gelen birkaç noktadan kısaca bahsederek yazıyı tamamlamak istiyorum.

Ben gerilimli durumları yönetebilmek için öncelikle, gerilim yaratan kaynağın neden bende bu yansılara yol açtığını sorguluyorum. Akabinde durumu zihnimde otomatik olarak “kontrol edebileceğim” ve “kontrol edemeyeceğim” ögeler formunda sınıflandırıyorum. Örneğin piyasaları, fiyat hareketlerini ya da dünyadaki haber akışını denetim edemem. Lakin süreç alacağım pariteleri, risk idaremi ve aldığım kayıpların üzerimde bıraktığı etkiyi denetim edebilirim. Bu cins bir niyet yapısı, denetim hissimi artırarak daha az gerilim yaşamamı sağlıyor. Zira yaşanan durumu meçhul ve tehditkâr bir hâlden çıkarıp, daha çözülebilir ve öngörülebilir bir çerçeveye oturtmuş oluyorum.

Hayatın gerçeklerini kabullenmek, gerilimle başa çıkma konusunda elimizi güçlendiren en kıymetli adımlardan bir başkasıdır. Dr. Phil Stutz’a göre hayatta değişmeyen üç temel gerçek vardır: acı, belirsizlik ve daima gayret. Bu gerçekler ortadan kalkmadığı üzere, birden fazla vakit tam da kaçınmaya çalıştığımız ölçüde daha baskın hâle gelirler. 

Bu çerçeveden bakıldığında gerilim de hayatın süreksiz bir sorunu değil, doğal bir modülüdür. Onu büsbütün yok etmeye çalışmak yerine, varlığını kabul etmek ve nasıl yöneteceğimizi öğrenmek çok daha fonksiyoneldir. Zira gerilim, yönetilebildiği sürece bir tehdit olmaktan çıkar; kişiyi harekete geçiren, hudutlarını fark etmesini sağlayan ve gelişimi destekleyen bir sinyal vazifesi üstlenir.

İleri Okumalar, Yararlanılan Kaynaklar ve Öneriler

• Andrew Aziz & Mike Baehr, Mastering Trading Psychology
• Dr. Brett N. Steenbarger, The Daily Trading Coach
• Dr. David Burns, İyi Hissetmek
• Hector Garcia & Francesc Miralles, Ikigai: Japonların Uzun ve Keyifli Ömür Sırrı
• Mark Douglas, Trading In The Zone
• Mark Douglas, The Disciplined Trader
• Morgan Housel, Paranın Psikolojisi