Gündelik hayatta olduğu üzere finansal piyasalarda da hangi markette süreç alacağımız, hangi vakit dilimini tercih edeceğimiz, günün hangi saatlerinde etkin olacağımız, hangi paritelerle hareket edeceğimiz, bakiyemizin ne kadarlık kısmını risk edeceğimiz ve hangi stratejileri kullanarak fiyat hareketine dahil olacağımız üzere birçok farklı karar almaktayız.

Peki tüm bu kararlar esnasında beynimizdeki süreçler nasıl işlemekte? Daha hakikat karar alabilmek ve süreçlerimizi daha düzgün yönetebilmek ismine hudut bilim alanından neler öğrenebiliriz? Bugünkü yazımla birlikte trade ve yatırımcılığa dair süreçleri etkilediğini düşündüğüm, araştırmalarla da desteklenen beyin bölgeleri ve hormonlar üzerine bir seriye başlamayı düşünüyorum.

Yeni bir alanın doğuşu: Nörofinans

Nörofinans, hudut bilim, davranışsal finans ve psikoloji alanında yapılan çalışmalara baktığımızda “Amigdala”, “Prefrontal Korteks”, “Hipokampus”, “Nukleus Akumbens”, “İnsular Korteks” üzere birçok beyin bölgesinin; “Dopamin”, “Serotonin”, “Testosteron”, “Endorfin”, “Adrenalin”, “Kortizol” üzere birçok hormonun finansal kararlarda ve süreç almaya dair süreçlerde tesirli olduğu görülmektedir.

Her bir bölgenin ve hormonun bireylerin davranışsal kararlarını şekillendirdikleri; nasıl bir trader & yatırımcı profiline sahip olacakları üzerine değerli bir katkısı olduğu düşünülmektedir. Bu biyolojik sistemleri anlamaktaki asıl emelimiz; ufak dokunuşlarla birlikte öz farkındalığımızı derinleştirerek karar verme süreçlerimizi daha şuurlu, denetimli ve sürdürülebilir bir disipline kavuşturmaktır.

Amigdala: Duygusal Alarm Sistemi

İlkel beyin denilen “Limbik Sistem” içerisinde bulunur. Tehlike olup olmadığının kararını veren birinci sistemdir. Bilhassa dehşet, tasa, öfke, saldırganlık üzere güçlü duygusal reaksiyonlarla direkt irtibatlıdır. Duygusal bilgileri işlemledikten sonra bunlara uygun davranışsal reaksiyonlar oluşturur.

Çevrede bir tehdit algılandığında süratlice etkin olur, “Savaş-Don-Kaç” üzere süratli ve içgüdüsel reaksiyonlar verilmesini sağlar. Bedeni tehlikeye karşı hazırlar, önceliği vücudu korumaktır. Örneğin ani bir ses duyduğumuzda irkilmemizin ve süratlice ses kaynağına dönmemizin nedeni amigdaladan kaynaklanmaktadır.

Amigdalayla süreç başarısı ortasındaki ilişki

Amigdalanın çok faal olması bir trader için berbattır zira tehlike, belirsizlik, kayıp ihtimali yahut ani fiyat hareketlerinde birinci yansıyı veren bölgedir ve bilhassa volatilitenin, belirsizliklerin ve inançsız fiyat hareketlerinin epey fazla olduğu kripto piyasalarında bu durumlar daima olarak tetiklenir.

Örneğin kriz durumlarında yahut anlık düşüşlerde dürtüsel kararlar alınır, panikle hareket edilir, intikam trade’i ya da FOMO’yla süreç alma davranışları görülür. Tekrar emsal halde makus yahut travmatik olaylar karşısında tetiklenmemizin, hassas yansılar vermemizin nedeni de amigdaladır. Olayın tekrar yaşanmaması için risk sinyalleri oluşturur, olayın kendisinin olağan koşullarda olduğundan daha şiddetliymiş üzere algılanmasını sağlar. Lik olan şahısların tekrar süreç almaya çekinmesi, amigdalanın ön plana çıkmasından ve duygusal düşünmeye (özellikle endişe ve telaş ön planda) başlamalarından kaynaklanmaktadır.

Yalnızca olumsuz durumlar için düşünülmesin: Çıkarlı süreçlerde plana uyulmaması, açgözlü davranılması, kâr alınmaması yahut halihazırda yüksek kârda olan süreçlerin boyutunun yükseltilmesi de amigdalanın yapıtıdır. Amigdalanın çalışma prensiplerinin farkında olunduğu için piyasalara dair maruz kaldığımız tüm haberler ve manipülasyonlar, amigdalayı uyarmak için yapılmaktadır. Özetle traderlar için amigdala, hem oyunda kalmalarını sağlayan “erken ihtar sistemi” misyonu görür hem de mantıklı kararlar vermelerinin önündeki en büyük manidir.

Daha ayrıntılı bilgi ve teklifler için aşağıdaki görüntülerden yararlanabilirsiniz:

Prefrontal Korteks: Yönetici Merkez

Beynin CEO’su yahut orkestra şefi olarak isimlendirilir. Bizi biz yapan kısımdır. Öz denetim, planlama, karar verme, sorun çözme, analitik düşünme, his denetimi üzere birçok yönetici fonksiyonu içerir. Örneğin bir trader’ın marketi gerçek okuyup planlar yapabilmesi, başarılı süreçler kurgulayabilmesi, hangi stratejilerin daha uygun olduğunu ayırt edebilmesi, hislerini yöneterek süreçlere dahil olması üzere birçok marifet prefrontal korteks sayesinde yapılabilmektedir. Kurallar ne olursa olsun bütün dikkatimizi tek bir şeye yönlendirebilmemizi sağlar.

Beynin duygusal merkezi olan amigdalanın yansılarını düzenler. Bu sayede dürtüsel ve duygusal kararlar verilmesinin önüne geçilir, rasyonel düşünme ön plana çıkar. Ayrıyeten hafızaya dair süreçleri de içerisinde barındırır. Zihinsel not defteri üzere düşünülebilir. Hangi stratejilerin işe yarayıp hangilerinin yaramadığını, bellekteki bilgiler aracılığıyla tekrarlayan yapı ve örüntülerin fark edilmesini, süreç planını akılda tutması içerir.

Prefrontal korteks hasar görürse ne olur?

Prefrontal korteksin hasar görmesi yahut aktivitesinin düşük olması sonucunda planlama ve karar verme zorlaşır, odaklanma ve hafızaya yönelik hünerler zayıflar, his idaresi güçleşir; dürtüsel davranışlar görülür, sabırsız ve panik odaklı bir duygudurum hâkim hale gelebilir.

Araştırmalara bakıldığında bu şahısların karar verme açısından avantaj yaratan duygusal sinyalleri yakalama maharetinin kaybolduğu, risk ve belirsizlik arayışının daha fazla olduğu (dolayısıyla daha fazla risk aldığı), uzun vadeli mali kayıplara yönelik seçimler yaptığı, duygusal reaksiyonların ve hedef yönelimli davranışların düzenlenmesi hünerinin bozulduğu bulunmuştur.

Prefrontal korteksin gelişiminin çoklukla 25 yaş civarında son bulduğu belirtilmektedir, yani beynin gelişimi büyük oranda tamamlanmış olmaktadır. Ama bu durum, değişimin ve gelişimin büsbütün imkânsız hale geldiğini değil; sadece daha fazla uğraş harcanması gerektiğini göstermektedir. Her tekrarla birlikte nöral yollar tekrar oluşmaya ve güçlenmeye başlar, beyin adeta tekrardan şekillenir (Detaylı okuma için: Nöroplastisite kavramına göz atabilirsiniz.). Örneğin aşağıdaki görüntüden izleyebileceğiniz bisiklet deneyinde öğrenme süreçlerinin ve beynin gelişim suratının yaşa nazaran ne kadar farklılaşabildiğini görebilirsiniz.

“Amigdala ziyanlıdır, Prefrontal korteks yararlıdır” Miti

Buraya kadar okuduklarınızdan yola çıkarak amigdalanın bizim için çok ziyanlı, prefrontal korteksin çok faydalı olduğu düşünülmesin. Amigdala bizi tehlikelere karşı korur, duygusal reaksiyonlar verebilmemizi sağlar. Optimal seviyede hissedilen dehşet, korku, açgözlülük üzere hisler risk idaresini yapmamıza, süreçlerden evvel stop koymamıza ve bakiyemizi istikrarlı bir halde dağıtmamıza yardımcı olur.

Yapılan araştırmalara bakıldığında amigdala hasarının şahısların daha riskli davranışlara yönelmesine yol açtığı, ödül uyaranlarının duygusal özelliklerinin işlenmesini engellediği (böylece hangi davranışın yanlışsız hangisinin yanlış olduğunu anlayamayız), karar verme yeteneğinde bozulmayla bağlantılı olduğu bulunmuştur. Süreç alma davranışına devam edebilmeniz için ilgili davranışın sonuçlarının (örneğin ödüllerin) sizin için ne mana tabir ettiğini anlayabilmeniz ve bunun sonucunda birtakım hisler üretebilmeniz gerekmektedir. Aksi takdirde süreç almak, para kazanmak yahut kaybetmek, toplumsal münasebetlerde bulunmak ve daha kacı sizin için hiçbir mana tabir etmeyecektir.

Sinyalleri yanlışsız okuyabilmek

Ana hedefimiz amigdaladan gelen sinyalleri hakikat okuyabilen ve değerlendirebilen bir prefrontal korteks inşa etmek olmalı. Bir trader için intikam trade’i, FOMO’yla sürece dahil olma, plan dışına çıkma, çok panikleyerek dürtüsel kararlar alma üzere birçok davranış amigdalanın denetimi eline aldığı, prefrontal korteksin art plana atıldığı anlardır.

Prefrontal korteksin aktivasyonunu artırabilmek için en önemli teklifim – bilhassa başlangıçtayken – çokça kusur yapmanız ve bunlardan dersler çıkarmanız, farklı market şartlarına maruz kalmanız (volatilitenin yüksek olduğu vakitler, ani düşüşler/yükselişler, haber vakitleri vs.), kayıp fikriyle barışmanız ve tecrübe haritanızı genişletmeniz olacaktır.

Deneyim kazandıkça ilgili duruma hem fizyolojik hem ruhsal hem de duygusal açıdan alışmaya -bağışıklık kazanmaya- başlayacaksınız. Yapılan araştırmalar da alınan süreçlerin muvaffakiyet oranının prefrontal korteksin aktivasyonuyla yanlışsız orantılı olduğunu (aktivasyon artıkça muvaffakiyet oranı yükselmekte) göstermektedir.

Peki ya tecrübeli traderlar?

Son olarak tecrübeli traderlar için ufak bir ihtar yaparak yazımı tamamlamak istiyorum. Raggetti ve arkadaşları tarafından yapılan bir çalışmada daha uzun periyodik tecrübeye sahip traderların prefrontal korteks aktivasyonlarının daha az olduğu görülmüş. Araştırmacılar ilgili durumun nedeninin şahısların evvelce belirlenmiş stratejilerle süreç almalarından ve sezgisel hareket etmelerinden (Grafiğe aşinalığın fazla olması bir mühlet sonra fiyat hareketini evvelden sezebilmeyi de beraberinde getirebiliyor) kaynaklanabileceğini vurgulamıştır. Halihazırda çalışan bir yola sahip olmak epey fonksiyonel lakin değişen piyasa şartlarına ahenk sağlayabilmek ismine kendimizi şimdiki tutmak ve öğrenmeye devam etmek de bir o kadar değerli.

İleri Okumalar, Yararlanılan Kaynaklar ve Öneriler

• Bechara, A., Damasio, H., Damasio, A. R., & Lee, G. P. (1999). Different contributions of the human amygdala and ventromedial prefrontal cortex to decision-making. Journal of neuroscience, 19(13), 5473-5481.
• FeldmanHall, O., Glimcher, P., Baker, A. L., Nyu Prospec Collaboration, & Phelps, E. A. (2019). The functional roles of the amygdala and prefrontal cortex in processing uncertainty. Journal of Cognitive Neuroscience, 31(11), 1742-1754.
• Vieito, J. P., da Rocha, A. F., & Rocha, F. T. (2015). Brain activity of the investor’s stock market financial decision. Journal of Behavioral Finance, 16(3), 220-230.
• Raggetti, G., Ceravolo, M. G., Fattobene, L., & Di Dio, C. (2017). Neural correlates of direct access trading in a real stock market: an fMRI investigation. Frontiers in Neuroscience, 11, 536.