Gerek eğitimlerde gerekse topluluk içerisinde yapılan paylaşımlarda “Duygusuz bir trader olmalısın.”, “İşlemler esnasında hiçbir şey hissetmemeyi öğrenmelisin.”, “Makine üzere hareket etmelisin.” üzere tabirler farklı biçimlerde, tekrar tekrar paylaşılmakta. Hatta kimi bireylerden “Keşke hislerimizi aldırabilsek” üzere uç sözler dahi duyabiliyoruz. Pekala duygusuz bir halde süreç alabilmek sahiden mümkün mü? Trade muvaffakiyetini artırır mı?

Öncelikle duygusuz bir biçimde süreç alabilmek mümkün değildir. Başarılı yahut başarısız her trader, aldığı sürecin akabinde memnunluk, keder, dehşet, telaş, öfke, kızgınlık, pişmanlık, hayal kırıklığı üzere birçok duyguyu hissetmektedir. Trade hayatında mantık ve his bahisli yazımı okuyabilirsiniz.

Bizler insanız, olaylar karşısında bir şeyler hissetmek tabiatımızda var. Hislerin bizler için adaptif yararı epeyce fazla. Örneğin ormanda gezinirken hissettiğiniz endişe, tehlikelere karşı tetikte kalmanızı sağlar; hasat vakti yaklaşırken yaşanan bir fırtına karşısında kaygılanmanız, yeni tahlil yolları aramanıza yol açar. Birçok hususta, sayısız örnek verilebilir. Şayet yaşanan olaylar karşısında hiçbir his hissetmeseydik muhtemelen insanlık olarak, bu günlere kadar gelemezdik. Hislerin öğrenme süreçlerinden hafızaya kadar birçok mevzuda değeri çok büyük.

Dolayısıyla insanın tabiatında olan bir metayı (Duyguları) reddetmek kuru gürültüden ve gerçekçi olmayan bir beklentiden öbür bir şey değildir.

Asıl sorun hislere sahip olmak değil, hisler tarafından denetim edilmekte.

Bu bahiste birçok kişinin yaşadığı sorun aslında hisleri tarafından denetim edilmekten kaynaklanmakta. Bunun önüne geçebilmek için yapılması gereken şeyse hisleri ortadan kaldırmak değil; duygusal farkındalığı ve his idaresi maharetlerini artırmaktır.

Duyguları sinyal olarak kullanmayı, bize verdikleri bildirisi okumayı, kendi lehimize kullanabilmeyi ve yönetebilmeyi öğrenmemiz gerekiyor. Örneğin bir işlemdeyken çok telaşlıysanız bunun art planında hangi sebepler yatıyor olabilir? Sürece erken mi dahil oldunuz? Gereğinden fazla mı risk aldınız ya da konumunuz, olağan kaidelerde alacağınızdan daha mı yüksek? Hisler bizim için bir bilgi sağlar; hangi duyguyu, ne vakit ve neden deneyimlediğimizi kendimize sormaksa bu bilgiye ulaşmamızı sağlar.

Bunun sonucunda da ilgili davranışı değiştirmeye başlarız. Hislerin dayanağı olmadan, bir alışkanlığın değiştirilmesi ve nüksetmemesi çok zordur.

Daha ayrıntılı bilgi almak için aşağıdaki görüntüyü izleyebilirsiniz.

Duygu idaresi konusunda Steenbarger tarafından verilen çok sevdiğim bir örnek var: Ameliyattaki bir tabibi düşünün. Ameliyat esnasında beklemediği bir komplikasyon oluştu. Burada hangi hislerin ortaya çıkmasını bekleriz: Korkabilir, kaygılanabilir, kendine kızabilir. Olağan kaideler altında bu hisler ortaya çıktığında “Biraz orta verin, nefes alın, hisleriniz üzerine düşünün” denir ancak o anda tabibin bunu yapması mümkün değildir. İşte tam bu etapta his idaresi devreye girer. Doktor, duygularının, yapacağı müdahalenin önüne geçmesini engelleyerek hastaya odaklanır ve hastayı kurtarır. Fakat ameliyattan sonra neden o anda o hisleri hissettiğini tekrar birebir şeyleri yaşamamak ya da daha denetim edilebilir seviyede yaşamak için değerlendirmesi gerekir. Oluşan komplikasyonu ani çöküşlere ya da yaşadığımız kayıpların bizde yarattığı hislere benzetebiliriz, bu anlarda hisleri bir kenara bırakabilmek sıkıntı oluyor lakin sonrasında durumu kıymetlendirmek ve kendimize dersler çıkarmak gerekiyor.

Daha ayrıntılı bilgi almak için aşağıdaki görüntüden yararlanabilirsiniz:

Duygusal farkındalığımızı artırıp hislerimizi nasıl yönetebiliriz: Duygusal Termometre

Özetle duygusal öz farkındalığımızın yüksek olması reaktif reaksiyonlar vermek yerine proaktif kararlar alabilmemizi ve daha serinkanlı davranabilmemizi sağlar. Pekala duygusal farkındalığı ve his idaresi hünerlerini nasıl artırabiliriz? “Duygusal Termometre” ile gün içerisinde, süreçler esnasında vakit zaman his durumunuzu denetim edebilirsiniz. Başlangıçta bu uygulamayı yapmak saçma gelebilir ancak asıl emel duygusal farkındalığımızı artırıp his idaresini başarmak. Bunu yapabilmek içinse şuurlu olarak gücümüzü ve dikkatimizi oraya vermemiz gerekiyor. Vakitle bu metodu uygulamanıza bile gerek kalmayacak zira deneyimledikçe bir müddet sonra ilgili hünerler otomatik hale gelecek, bedeninizin verdiği yansıları okumayı öğrenip davranışlarınızı tekrardan şekillendireceksiniz.

Önünüze bir kâğıt almanız ve her iki tarafına da birer termometre çizmeniz gerekiyor. Bir taraf öfke, gerilim, hayal kırıklığı, dehşet üzere hisleri temsil ederken; öteki taraf memnunluk, coşku, heyecan üzere hisleri temsil ediyor. Süreçler esnasında orta ara bu termometreyi güncelleyerek şimdiki his durumunuzun kaç derece olduğunu denetim etmeniz gerekmektedir.

Örneğin sürece girdim lakin rahat hissetmiyorum. O an’da durup hislerimi denetim etmek mantıklı olabilir. Başımda derecelendirme yapmam gerekiyor. Sürece girdikten sonra kaygı hissimin ön planda olduğunu ve 40 derecelere geldiğini düşünüyorsam bu noktada müdahale etmem gerekiyor olabilir.

Bunu sırf kayıplar için düşünmeyelim. Mesela art geriye 3 çıkarlı süreç aldım. Memnunluk ve coşku üzere müspet hisler tavan yapacağı için çok özgüvenli hareket edip para kaybedebilirim, bu noktada duygusal termometre biraz orta vermem gerektiğini hatırlatabilir. Yani özetle duygusal termometreyle maksadımız duygusal süreç almanın önüne geçmektir. Hislerimizi somutlaştırması açısından epey yararlı bir uygulama olduğunu düşünüyorum. Bu sayede hislerinizin, kurallarınızın önüne geçmesine pürüz olabilirsiniz.

Duyguları dışa vurabilmenin beyindeki karşılığı ne?

Nörobilim alanında yapılan çalışmalara nazaran hisleri fark edebilmek ve tanımlayabilmek, hatta mümkünse yazıya dökmek yahut sesli bir halde dışa vurmak, onlar üzerindeki denetimimizi artırıyor. Bu durumu beynin his merkezinden (amigdala) davranışsal denetim merkezine (prefrontal cortex) bir belge transferi üzere düşünebilirsiniz. Yaşananlar somutlaştırılır, denetim hissi artırılır ve durumun kendisinin baş edilebilir bir şey olduğu anlaşılır. Traderlar için ruhsal sağlamlık rehberi yazımda bu tecrübeye dair birçok ipucuna yer vermiştim.

Örneğin anlık bir çöküş geldi, birçok kişi üzere panikliyorsunuz ve elinizdekileri satmak istiyorsunuz. Bu noktada sizin üzere başkalarının de tıpkı şeyleri hissettiğini ve elindekileri satmaya çalıştığını düşünmek, panik hissinin sizi ele geçirmesini engelleyebilir. Hatta üstüne üstlük bu durumdan fırsat bile yaratılabilir. Birçok başarılı traderı marketin çöküş vakitlerinde gözlemleyecek olursanız (güvendiğiniz bireylerin süreç hareketlerini ve telaffuzlarını takip edebilirsiniz) herkesin paniklediği bir ortamda rasyonel bir biçimde davranarak ve herkesten farklı formda davranarak süreçler alabilmektedir. 

Bunun bir nedeni de bu şahısların tecrübe kazandıkça market şartlarına ve piyasa dinamiklerine karşı bağışıklık kazanmaya başlamasıdır. Bir durumu tekrar tekrar yaşadıkça ona hem bilişsel hem de duygusal açıdan alışmaya başlıyoruz. Örneğin birinci kayıplarda yıkılırken vakitle bu kayıpları normalleştirebiliyoruz. Bundan ötürü tecrübe kazanmaya müsaade vermemiz gerekiyor.

Birkaç kayıp yaşadık diye çabucak bırakıp gitmek, pes etmek hakikat bir yol değil. “Kaybetme” niyetiyle barışmak gerekmekte zira her süreciniz yararlı bir biçimde sonuçlanmayacak. %100 kazanma oranına sahip bir traderla şimdi tanışmadım, olacağını da düşünmüyorum. Pek çok kişi başlangıçta başarılı süreçler alsalar da tek bir berbat süreçten sonra psikolojilerini ve duygudurumlarını yönetemediği için makûs konumlar almaya ve para kaybetmeye devam etmekte. 

Daha ayrıntılı bilgi almak için aşağıdaki görüntülerden yararlanabilirsiniz:

Açma-kapama tuşuna sahip olmak nasıl olurdu?

Son olarak hisler konusunda güya bir “açma-kapama” tuşu varmış üzere konuluşuyor. Yani “Traderlık bağlamında hislerimi kapatıp öteki alanlarda hayatıma birebir halde devam edebilirim” üzere bir inanç kelam konusu ancak bu mümkün değil. Bu türlü bir şey olduğunu varsaydığımızda başarılı bir trader olsanız bile (ki bence mümkün değil) hayatınızın öbür alanlarının olumsuz etkileneceğini ve mutsuz bir hayata sahip olacağınızı söyleyebiliriz.

Gündelik yaşantınızda zevk aldığınız birçok aksiyondan zevk alamayacak, sevdiklerinizle olan bağlantılarınız olumsuz etkilenecek ve yalnız başınıza kalacaksınız. İş hayatında da benzeri halde başarılı olamayacaksınız zira iş ömründe başarılı olmanın bir yolu da hislerini yönetebilmekten geçmektedir.

İleri Okumalar, Yararlanılan Kaynaklar ve Öneriler

• Andrew Aziz – Mike Baehr, Mastering Trading Psychology
• Daniel Goleman, Duygusal Zekâ
• Dr. Brett N. Steenbarger, The Daily Trading Coach
• Peter Lynch, Borsada Tek Başına
• Lieberman, M. D., Eisenberger, N. I., Crockett, M. J., Tom, S. M., Pfeifer, J. H., & Way, B. M. (2007). Putting feelings into words. Psychological science, 18(5), 421-428.
• Torre, J. B., & Lieberman, M. D. (2018). Putting feelings into words: Affect labeling as implicit emotion regulation. Emotion Review, 10(2), 116-124.