Piyasalar yalnızca sayılardan ve ekonomik modellerin yansımalarından ibaret değildir; hislerin, algıların ve yanılgıların da rol oynadığı çok oyunculu bir sahnedir. Beklenti Teorisi, yatırımcıların neden dorukta alıp tabanda sattığını, neden riskten kaçarken aslında daha büyük riskler aldığını, neden kumar oynar üzere süreç aldıklarını ve önyargılarla hareket ederek kararlar verdiğini açıklar. Bu mevzuda farkındalık geliştirmek, yatırım süreçlerinde en büyük avantajlardan birini de yanında getirecektir: kendi zihnimizi tanımak. Unutulmamalıdır ki şahıslara kayıplar yaşatan şey birçok vakit piyasanın kendisi değil, içindeki irrasyonel yatırımcıdır.
Kahneman ve Tversky’e nazaran, Beklenti Teorisi’nin merkezinde kimi bilişsel özellikler bulunmaktadır.
- Değerlendirme Prensibi (Uyarlanma Düzeyi): Kolay ve somut bir örnekle anlatmak gerekirse önünüzde üç su kabı bulunduğunu düşünün. Kaplardan birinde sıcak, birinde soğuk, birinde de ılık bir su bulunmaktadır. Ellerinizi birebir anda sıcak ve soğuk sulara batırdıktan sonra ılık suya soktuğunuzda tıpkı sıcaklığı hissetmezsiniz. Tıpkı ısıyı bir elinizde sıcak olarak ötekindeyse soğuk olarak hissedeceksiniz. Yani referans noktalarımızın ne olduğu sonuçlara bakış açımızı ve değerlendirmelerimizi de etkilemektedir.
Aynı örneği iki farklı yatırımcının şimdiki fiyata yaklaşımı üzerinden de ele alabiliriz. Bitcoin’i 30.000$ düzeyinden alan bir yatırımcı 120.000$’a ulaşmasını büyük bir coşku ve memnunlukla karşılarken, piyasaya çok olumlu bakarken ve daha da yükseleceğine inanabilirken; 120.000$ düzeyinden alan bir kişi tıpkı hisleri paylaşmayacaktır. Fiyatın 108.000$ civarlarındaki takviye düzeyine gerilemesi birisinin kârdan ziyan etmesine yol açmasına karşın elindeki eseri tutmayı sürdürebilmesini engellemezken; bir öbür kişinin büyük bir ziyan hissine kapılarak duygusal kararlar vermesine ve tahminen de ziyanla satış yapmasına, piyasaların dolandırıcılarla dolu olduğuna inanmasına ve kandırılmış olduğunu düşünerek yatırım yapmaktan vazgeçmesine yol açabilmektedir. Anlaşılabileceği üzere maliyet noktalarımız bizlere referans oluşturarak fiyata nasıl yaklaştığımızı şekillendirmektedir.
- Azalan Hassaslık Unsuru: Hem duyusal hem de varlık değişimlerine dair değerlendirmeler için geçerlidir. Örneğin elinde 1 milyon TL’si bulunan bir kişinin 500.000TL’lik bir kar elde etmesiyle 50 milyon TL’si bulunan bir kişinin 500.000TL’lik bir çıkar elde etmesi YAHUT 1 milyon TL’si bulunan bir kişinin 500.000TL’lik bir kayıp yaşamasıyla 50 Milyon TL’si bulunan bir kişinin 500.000TL’lik bir kayıp yaşaması tıpkı sonuçları doğurmayacak, şahısların his, niyet ve davranışları farklılaşacaktır. Yani içerisinde bulunduğumuz durum, kayıp yahut çıkarlara dair değerlendirmelerimizi etkilemektedir.
Daha evvel bir yazımda da (İntikam trade’inden kaçınmanın yolları) 30.000$ kaybettiği halde eli titremeyen bir arkadaşımdan bahsetmiştim. Ekranda sadece sayı gördüğünü ve bu durumun onu etkilemediğini belirtmişti. Halihazırdaki ekonomik durumu, birçok kişinin hayatını değiştirebilecek bir meblağı kaybetmesine karşın onu etkilememişti zira referans noktası çok yüksek bir fiyatı içermekteydi.
- Riskten Kaçınma Unsuru: Evrimsel açıdan bakıldığında kayıplarla çıkarlara tıpkı reaksiyonları vermemekteyiz. Riskli ve inançsız bir etrafta yaşayan cetlerimiz için hayatta kalma başarısı ve üreme mümkünlüğünü artırması bakımından tehditleri yakalamak fırsatlara kıyasla çok daha kıymetliydi. Münasebetiyle kayıplardan doğabilecek olumsuz sonuçlar, yararlardan elde edeceğimiz olumlu sonuçlara kıyasla bizi daha çok etkilemektedir. Cüzdanımızı etkileyecek berbat haberleri görmezden gelmek yahut “manipülasyon” üzere kavramlarla legalleştirmek istememiz, ziyan kes kullanmamamız, büyük ölçüde ziyanla taşıdığımız coinleri elimizde tutmaya devam etmemiz kaybın sonuçlarını kabullenmek manasına geldiğinden kaçınma davranışı sergilemememize yol açabilmektedir. Bu kademede Kahneman ve Tversky yeniden kolay bir sorun ortaya atmaktadır.
– Sorun 5: Yazı tipe atmanız teklif ediliyor. Yazı gelirse 100$ kaybedeceksiniz; Çeşide gelirse 150$ kazanacaksınız. Bu teklifi kabul eder miydiniz?
Bu soruya verilen cevabın bireylerin risk algısı ve kararlarını nasıl aldıklarıyla ilgili belirleyici olduğunu vurgulamışlardır. Oynanan bu kumarın beklenen pahası çok daha olumlu olsa da kaybedilecek para birçok kişinin güzeline gitmez ve şahıslar bu kumarı oynamaktan kaçınırlar. Öte yandan birebir soruyu çeşide gelmesi durumunda verilecek ölçüsü artırarak (200$, 300$, 400$ üzere artırabiliriz) sormuş olsaydık bu noktada bireylerin katılma oranı değişecektir. Matematiksel açıdan bakıldığında şarta bağlı olarak 100$’lık bir kayıp tek bir çeşide gelmesiyle rahat bir halde telafi edilebilmektedir. Örneğin cinse geldiğinde 200$’ın kazanılması şartında şahıslar 1 kez yazı atmış olsalar dahi ikinci atımlarında çeşide gelmesiyle 100$’lık bir kâr elde edebilirler. Bunu mantıken RR sistemine benzetebilirsiniz. Art geriye 3 süreçte stop olup 3R’lık bir ziyanda olsanız dahi 5R’lık bir sürecin olumlu sonuçlanması şartında hem zararınızı telafi eder hem de 2R’lık bir yararı cebinize atabilirsiniz. Bana nazaran Kahneman ve Tversky tıpkı çalışmaları RR sistemine hâkim olan traderlarla gerçekleştirseydi çok daha farklı sonuçlara ulaşabilirdi.
- Olasılık Tartısı Prensibi: Beşerler olasılıkları gerçek bedelleriyle değil, sezgisel olarak değerlendirirler. Diğerleri tarafından onlara sunulan önermelerden ve hisleriyle temas eden durumlardan hareketle küçük olasılıkları abartırken, büyük olasılıkları küçümseme eğilimine sahiptirler. Örneğin piyango ve baht oyunlarını düşünün. Şahıslar çok düşük bir ihtimalle de olsa kazanabileceklerine dair bir umut beslemektedirler. Milyonda bir ihtimalle de olsa milyon dolar kazanma fikri bireylerin hislerini tetikleyerek kazanma olasılıklarını abartmalarına ve “ya kazanırsam” algısına bürünerek piyango almayı yahut talih oyunlarına yönelerek “bir sonrakinde” kazanma umuduyla devam etmelerine yol açmaktadır.
Kripto paralar bağlamında da birçok kişinin Bitcoin üzere inançlı limanlardansa (kazanç mümkünlüğü çok daha yüksek olmasına karşın getirisinin küçümsenmesi) memecoinler üzere düşük olasılıkla da olsa büyük karlar getirecek eserleri tercih etme eğilimindedir. SOL ağındaki memecoin furyasından sonra BNB ağında furyanın tekrarlanması şahısların bu mevzudaki yaklaşımlarını bir kez daha göstermiştir. Bir sonraki 100x yapabilecek coini, ihtimal çok düşük olsa dahi, yakalayabilecek olma kanısı şahısların umutlanarak duygusal kararlar vermesine yol açmaktadır. Üstelik tek bir eser üzerinden elde edilebilecek yüksek çıkarların, tüm kayıpları telafi edip üzerine para bırakabileceği fikri bu kararı daha da pekiştirmektedir.
Tüketici davranışlarından şahısların verdikleri yatırım kararlarına kadar birçok alanda Beklenti Teorisi’nin tesirleri görülmektedir. İnsanın tabiatı gereği rasyonel bir varlık olmaması ve duygusal süreçlerin verilen kararları etkilemesi, önünde ketleyici bir pürüz olarak karşısına çıkacaktır. Birçok ünlü trader’ın ve yatırımcının “Piyasalara duygusal yaklaşmamalısın”, “Trader olmak istiyorsan hislerini bir kenara bırakmalısın”, “Makine üzere olmak zorundasın” üzere telaffuzları kısmen de olsa başarılı bir trade hayatı için gerekli görünmektedir. Rasyonel olmaya çalışmak, küçük ihtimallerin peşinde koşmaktansa matematiksel açıdan mantıklı seçeneğe yönelmek, risk idaresini yapmak ve finansal okuryazarlığını geliştirerek süreçlerin farkında olarak ilerlemek kişiyi muvaffakiyete götürecek temel etkenlerden olacaktır. Kahneman ve Tversky de finans piyasalarındaki uzmanların (başarılı traderlar ve yatırımcılar) her iniş çıkışa duygusal yansılar vermediğini, kayıplara daha sağlam olduğunu ve bundan ötürü başarılı olabildiğini vurgulamaktadır.
