Öz denetim (öz kontrol yahut irade olarak da adlandırılabilir), kısa vadeli cezbedilmelere direnip bizim için daha yararlı olacak uzun vadeli planlara uyabilme maharetidir (5R beklenen durum 1R olduğunda kapatmak gibi). Yani aslında öz denetim hüneri yüksek olan şahıslar gayeleri doğrultusunda his, fikir ve davranışlarını daha âlâ denetim edebilmekte, dikkatlerini amaçlarına yöneltebilmekte ve anlık dürtülerini şuurlu halde bastırabilmektedirler.
Araştırmalara nazaran öz denetim marifeti bir rezerv üzere düşünülebilir. Bu beceriyi gün içerisinde ne kadar çok kullanırsak bir sonraki kararımızda cezbedilmeye yakalanma ihtimalimizin de o kadar artacağını ve gardımızı düşürebileceğimizi söyleyebiliriz. Örneğin araştırmacılar, diyet yapan şahısların ne yiyeceğine açken karar vermesindense tok olduğu bir vakitte karar verip ona uymasının çok daha mantıklı olduğunu savunmaktadır. Süreçlerinize girmeden evvel planınızı kurgulamanız ve birden fazla alternatif planınızın olması da benzeri mantığı paylaşmaktadır.
Haz erteleme stratejileri neler olabilir?
İşlem esnasındayken şayet planınızı uygulamakta zorlanıyorsanız konumu izlememek yahut dikkatinizi dağıtacak öbür şeylerle ilgilenmek (bir şeyler izlemek, oyun oynamak gibi) tahlil tekliflerinden kimileri olabilir. Kişisel bir yorum olarak ben de süreç esnasında (özellikle volatil günlerde) planıma uymakta bazen zorlanıyorum ve daima izleyerek anlık kararlar verebiliyorum. Profesyonel bir kişinin sürecini takip etmesi ve izlemesi gerektiğine dair bir inanış var ancak bunun herkes için geçerli olduğundan emin değilim. Süreç esnasındaki anlık in-çıklar beni fazla yorduğundan ötürü ben çoklukla o esnada ya farklı grafikleri izlemeyi ya da bir şeyler okumayı tercih ediyorum. Sürecimi ise sırf alarmlarım ötmeye başladığında (önceden belirlediğim kıymetli seviyelerde) takip etmeye çalışıyorum. Sizler de dikkatinizi dağıtacak ve hazzı öteleyebilmenize yardımcı olacak stratejiler geliştirebilirsiniz. Şayet görüntüyü izlerseniz kimi çocukların da hazzı erteleyebilmek ismine kendine has stratejileri olduğunu görebilirsiniz.
Telaş içerisinde süreç açmayın
Birçok kişinin geçimini ya da borçlarını buradan karşılamak yahut ek gelir elde etmek maksadıyla süratli bir formda para kazanmak istediğinin farkındayım. Ama görülebileceği üzere çabuk edilmesi ve hazzın ertelenememesi ya daha büyük ödüllere ulaşmamızı engelliyor ya da kayıplarla sonuçlanıyor ve bu sefer de kaybı telafi etme gayreti ortaya çıkıyor. Art planda var olan bu usul durumlar (geçim, ek gelir, borçlar vs.) daha sağlıklı ve profesyonel adımlar atmamıza ziyadesiyle ket vuruyor. @OzzTrade’in tweet’inde gördüğüm “Hurry Up Sendromu”nun bu durumu hayli uygun açıkladığını düşünüyorum. Bu niyet yapısına sahip bireyler, bir şeyleri süratli bir formda yapmak zorunda olduğuna inanır, daima çabuk içinde yaşar ve vaktin onlara yetmeyeceğini düşünerek her şeyi yetiştirme telaşıyla hareket ederler. Trade bağlamında da bunun yansımalarını epey sık görmekteyiz. Bireyler “Şimdi yapmazsam asla kazanamayacağım”, “Bu fırsatı kaçırırsam çok uzun bir müddet daha beklemem gerekecek” üzere niyetlerle vaktin ve fırsatların kâfi olmadığını düşünür, yanlış kararlar alarak olağanda süreç almayacağı yerlerden sürece dahil olur, daima ekran başında olma yahut çok trade atma üzere alışkanlıklar geliştirir ve kârın tadını çıkaramadan bir sonraki süreci kovalarlar.
Market her vakit yeni fırsatlar sunmaya devam edecek
Duygusal bir yükle alınan süreçler bireylerin istikrarlı ve sistemine uygun bir biçimde hareket etmesini engelliyor, bir mühlet sonra tükenmelerine yol açıyor. Hasebiyle istikrarlı bir formda kazanabilmek için yapılması gereken şey temel motivasyonlarımızı ve itici güçlerimizi tekrardan şekillendirmek, uzun vadeli bir bakış açısıyla süreci güzelleştirmek ve hazzı erteleyebilme maharetini kazanabilmekten geçiyor. Unutmayalım ki siz bugün süreç almasanız/alamasanız da market bir sonraki gün hareket etmeye ve yeni fırsatlar sunmaya devam edecek.
Hızlı lakin üzerine düşünülmemiş kararlar
Stres, yorgunluk ve uykusuzluk üzere faktörler de öz denetim maharetinin zayıflamasına ve dışsal faktörler tarafından etkilenilmeye daha açık hale gelmemize yol açar. Bu üzere faktörler fizyolojik ve bilişsel stresörler olarak düşünülebilir. Gerilim anında süratli tepki verebilmek ismine amigdala (beynin duygusal merkezi üzere düşünülebilir) çok etkin hale gelirken, prefrontal korteks (öz denetim, planlama ve mantık merkezi üzere düşünülebilir) baskılanır. Hasebiyle bireylerin aldıkları kararlar da hislerin baskın olduğu, süratli fakat üzerine düşünülmemiş kararlar haline gelir. Bu üzere anlarda beyin, “anlık rahatlama”yı “uzun vadeli hedefe” tercih ederek süratli bir formda doyuma ulaşmayı amaçlar.
Öz denetim hünerlerinizi güçlendirmenin yolları
Peki öz denetim hünerlerini güçlendirmek için neler yapabiliriz? Öz denetim marifetini bir “kas” üzere de düşünebilirsiniz. Siz bu kas kümesini kullanmayı öğrendikçe ve tekrar sayınızı artırdıkça bir mühlet sonra daha da güçlenmeye başlayacaksınız. Öte yandan bu kas kümesinin çok kullanımı ya da çok zorlanması tükenmenize ve bir sonraki idmanı yapamamanıza yol açacak. Ferdi yaşantınızdan da bu mevzuda sayısız örnek bulabilirsiniz. Birçok karar aldığınız ve bir işten başkasına koştuğunuz bir günün kapanışında zihnen ne kadar yorgun olduğunuzu düşünebilirsiniz. Yoruldukça planlar esnemeye yahut bozulmaya başlar, amaçlar ikinci plana atılmaya başlanır. Tam vakitli bir trader’ın yaşantısı gözlemlenecek olursa pozun kurgulanmasından alınmasına ve taşınmasına kadar sayısız karar anı olduğu düşünüldüğünde öz denetim marifetinin de bir müddet sonra zayıflaması çok olasıdır. Bu durum kurgulamış olduğunuz planlara sadık kalmanızı zorlaştıracak, duruma erken girmenize, şimdi stop olmamışken manuel stop gerçekleştirmenize ve fiyat TP noktanıza gelmeden erkenden kapatmanıza yol açacaktır.
Uyku hijyeninizi muhafazaya ve kendinize nizamlı bir rutin oluşturmaya itina göstermeniz gerekmektedir. Araştırmalara nazaran 6-8 saatlik bir uyku bireylerin günlük muhtaçlıklarını karşılaması bakımından kâfi bulunmaktadır. Kaliteli bir uyku çekmeniz hem gün içerisinde edinmiş olduğunuz bilgileri işlemlemenizi hem de beyninize “reset” atmanızı ve tekrardan güç depolamanızı sağlayacaktır. Yeniden misal formda sistemli beslenmeye de ihtimam göstermeniz gerekmektedir. Düşük kan şekeri hem gücünüzün düşmesine yol açar hem de dürtüsel davranışların daha kolay tetiklenmesine yol açar.
Gün içerisinde birçok gerilim faktörüyle karşı karşıya kalmaktayız. Her bir stresör karşısında reaksiyon vermek bir mühlet sonra mevcut gücümüzü tüketmeye başlayacağı için gerilim seviyemizi dengelemek ismine ferdî stratejiler geliştirmeyi öğrenmeliyiz. Kimisi için yürüyüş yahut spor yapmak güzel gelirken kimisi nefes antrenmanlarını kimisi de komik görüntüler izlemeyi yahut arkadaşlarıyla sohbet etmeyi tercih edebilmektedir. Size hangisinin güzel geldiğini deneyerek test edebilirsiniz. Bu sayede gerilim hormonları azalır, dopamin ve serotonin artışı sağlanarak istikrara ulaşılır.
Gün boyunca vereceğiniz küçük kararları bir gün evvelden optimize etmeye çalışabilir, rutinlerinizi artırarak kendinize sistemler kurabilirsiniz. Örneğin bir gün sonra ne giyeceğinizi, işlerinizi halletmek için nasıl bir planlama yapmanız gerektiğini, öğünlerinizin nasıl olması gerektiğini geceden düşünerek bu üzere durumlar için harcanacak enerjiyi koruyabilirsiniz. Karar sayısını azaltmak, öz denetimi artırmanın en tesirli yollarından biridir. Steve Jobs üzere ünlü isimlerin daima birebir biçim kıyafetleri giymesinin en büyük sebebi de buydu.
