İnsanın muvaffakiyete ulaşabilmesi için gereken en kıymetli şey sağlam bir fikirdir. Birinci etap fikirle başlar, daha sonra o fikri hayata geçirebilmek için bir şeyler yapmaya başlarsınız ve sabredip hedefiniz uğruna savaşmaya devam ederseniz muvaffakiyetin kapıları yavaş yavaş önünüze açılır. Sağlam fikirden kasıt “Kriptoya gir güçlü ol” üzere bir şey değil, daha genel bir bakış açısından bahsediyorum.

Örneğin birçok kişi kripto para borsalarında finansal kaynaklarını hiç etmektedir, üstelik bunu bilmediği ve daha evvel hiç duymadığı “teknolojilere” yatırım yaptığını düşünerek yapmaktadır. Aklınızda sağlam bir fikir oluşabilmesi için evvel o mevzuda bilginiz olması gerekmekte, münasebetiyle neye yatırım yaptığınızı okumalı ve bu hususta üzerine sizin ne yapabileceğinizi düşünmelisiniz. Oburlarının fikirlerini benimsemek yerine onları kendi süzgecinizden geçirip kendi fikirlerinize katkısı açısından değerlendirmelisiniz. Aksi takdirde diğerlerinin fikirleriyle piyasalarda var olmaya çalışan şahıslar hâline gelirsiniz ve sonunda kaybetmeye mahkûm olursunuz. Güzel paralar kazansanız dahi diğerlerinin fikirleriyle kazandığınız için bir müddet sonra o parayı kaybetmeniz de daha muhtemel hale gelir.

Piyasa paranızı mı almaya çalışıyor?

Birçok insan sonuca süratlice atlamak ve çabucak varlıklı olmak ister. İnsanlara “Bugün 1 milyon dolar mı istersin yoksa bir yıl içerisinde 1 milyon doları basamaklı bir halde nasıl kazanacağını mı öğrenmek istersin?” üzere bir soru sorulduğunda insanların çoğunluğu birinci seçeneğe yönelmektedir. Finansal okumalarınız güçlü değilse, portföy yahut risk idaresi üzere kavramlara aşina değilseniz ve paranızı nasıl denetim edebileceğinizi bilmiyorsanız yerinizde sayacağınızı ya da paranızın çoğunluğunu kaybedeceğinizi söyleyebiliriz (kendi alanında yatırım yapan bireyleri hariç tutuyorum.) Bana nazaran beşerler finans piyasalarıyla ilgilenmek istiyorlarsa uzun vadeli bir bakış açısına sahip olmalı, yatırım kararlarını ve trade süreçlerini buna nazaran şekillendirmelilerdir. Öte yandan bireylerin günü kurtarmaya, enflasyon karşısında ezilmeye ve süratlice varlıklı olmaya çalıştığı bir ortamda bunu sürdürmelerinin daha da zorlaştığının farkındayım. Ancak tekrar de piyasaların ne şahsî ne de içerisinde bulunduğumuz ülkeye bağlı ekonomik, türel, duygusal, toplumsal meselelerimiz hakkında hiçbir fikri yok. Piyasaların tekil bir varlık olarak bizi umursamadığını, herkesin birbirinin parasını almaya çalıştığı çok oyunculu bir toplumsal denklem olduğunu unutmamamız gerekiyor.

Peki bu uzun vadeli bakış açısını nasıl oluştururuz ve neden bizler için bu kadar değerli? Bu hususa girişmeden evvel birinci olarak Zimbardo ve Boyd tarafından ortaya atılan Vakit Yönelimleri Teorisi’nden kısaca bahsetmek istiyorum. Bu sayede uzun vadeli bakış açısına sahip olmanın avantajlarının ve art plandaki ruhsal süreçlerin daha çok farkına varılabileceğine, hasebiyle da bireylerin uzun vadeli bakmaya yönelik istekliliklerinin artacağına inanıyorum.

Zaman yönelimine dair beş farklı yapı

Öncelikle Vakit Yönelimi bireylerin geçmişe, şimdiye ve geleceğe dair fikir ve hislerinin genel baskınlığını tabir eder. Bireylerin davranışlarını (finansal kararlardan çevreci davranmaya kadar birçok alanda) etkileme potansiyeli çok yüksektir. Beşerler yüklü olarak bir vakit yönelimine dair eğilim gösterseler dahi tüm vakit yönelimlerini barındırırlar. Bu vakit yönelimlerinin baskınlığı periyottan periyoda değişebilmekle birlikte kişinin şuurlu eforlarıyla da tekrardan şekillendirilebilir. Zimbardo ve Boyd tarafından Negatif Geçmiş, Müspet Geçmiş, Hedonik Şimdiki, Mukadderatçı Şimdiki ve Gelecek (sonraki araştırmacılar Negatif ve Olumlu olarak ikiye ayırmışlardır) Vakit Yönelimi olmak üzere beş farklı yapıdan bahsedilmektedir. Sırayla hepsini kısaca açıklayacak olursak:

Negatif Geçmiş Vakit Yönelimi: Kişilerin davranışlarını geçmişteki olumsuz tecrübelerine ve negatif anılarına dayanarak, geçmişleriyle benzeri örüntüler arayarak yapılandırmasıdır.

Pozitif Geçmiş Vakit Yönelimi: Kişilerin davranışlarını geçmişte yaşadıkları sıcak, olumlu ve olumlu hisleri içeren anılarına, tecrübelerine dayanarak yapılandırmasıdır.

Hedonik Şimdiki Vakit Yönelimi: Kişilerin davranışlarını anlık dürtülerine, bugünün şartlarına yahut var olan duruma nazaran yapılandırmasıdır. Kişi, gelecekteki sonuçlarla çok az ilgilenir; daha çok anlık hazza, heyecana ve risklere odaklanır. Dürtüsellik ve yenilik arayışı sınır safhadadır.

Kaderci Şimdiki Vakit Yönelimi: Kişilerin davranışlarını bugünün şartlarına dayanarak yapılandırmasıdır. Bu şahıslar, hayatın öngörülemez ve denetim edilemez bir yer olduğuna inanarak hayatları üzerinde çok az denetime sahip olduklarını düşünme eğilimindedir. Aksiyonlarının sonuca olan katkısına ya çok az inanırlar ya da hiç inanmazlar.

Negatif Gelecek Vakit Yönelimi: Kişilerin davranışlarını geleceğe dair negatif yüklü kurgulara dayanarak yapılandırmasıdır. Bu şahıslar çok olumsuz senaryolar oluşturarak aksiyonsuz kalmaya, gelecek derdi yaşamaya yahut kaynaklarını tüketerek yaşamaya eğilimli olabilmektedir.

Pozitif Gelecek Vakit Yönelimi: Kişilerin davranışlarını geleceğe dair kurduğu olumlu ve müspet yaşantılara/kurgulara dayanarak yapılandırmasıdır. Bu şahıslar davranışlarının gelecekteki sonuçlarına odaklanır ve yarar/maliyet hesabı yaparlar. Şayet yapılan davranışın faydası, maliyetinden azsa o davranışı gerçekleştirmezler.

Zimbardo, Clemens, Sekścińska üzere birçok araştırmacı vakit yönelimlerinin bireylerin birikim davranışlarını, yatırım tercihlerini, risk profillerini ve trade süreçlerini etkilediğini söylemektedir. Örneğin yüksek gelecek vakit ve düşük şimdiki vakit yönelimli bireylerin daha düşük riskli davranışlar sergiledikleri görülmüştür. Bilhassa hazcı şimdiki vakit yönelimi yüksek şahısların daha riskli davranışlara yöneldikleri bulunmuştur.

Enflasyonist ortamın getirdiği paradoks

Kriz vakitleri üzere belirsizliğin had safhada olduğu devirlerde şahısların vakit yönelimlerinin tesirinin daha güçlü olduğu düşünülmektedir. Ekonomik kriz, savaş ortamı üzere bu devirlerde gelecek vakit yönelimi baskın bireylerin daha sakin kalabildikleri, krizin geçmesini bekledikleri ve fırsatları değerlendirmeye daha açık oldukları belirtilmiştir. Burada parantez açarak Türkiye üzere çok enflasyonist ortamlarda vakit yönelimlerinin bir paradoks yarattığını düşünmekteyim. Bireyler alacakları eserin yarın daha kıymetli olacağını düşünerek daha çok harcama yapmaya (ve bugünün tadını çıkarmaya) ellerindeki paranın daha değersiz olacağına inanarak daha çok riskli davranış göstermeye ve olağan kaideler altında almayacakları riskli süreçleri almaya daha yatkın hâle geliyor olabilir.

Son olarak vakit yönelimlerinin kıymetini evrimsel psikoloji aracılığıyla da açıklayabiliriz. Hayatın farklı devirlerinde periyodun şartlarına bağlı olarak farklı stratejiler ön plana çıkmakta ve bireyler buna ahenk sağlamaya çalışmaktadır. Birinci cetlerimiz için anı yaşamak ve tehlikelerin farkında olmak daha adaptif bir çabayken, tarıma geçişle insanların birçok davranış ve fikir kalıbı değişmiştir. Vakitle mevsimlerin ehemmiyeti anlaşılmaya başlanmış ve gelecek mevsim için birikim yapan, hasat ve ekim vakitlerini öngörebilen cetlerimiz daha uzun müddet hayatta kalmıştır.

Bileşik getirinin gücünü küçümsemeyin

Aynı önermeyi finans dünyasına uyarlayacak olursak hedonik şimdiki vakit yönelimine sahip şahısların kaynaklarını süratli bir biçimde tüketmesi, çok trade atarak yahut yüksek risklerle süreç alarak yüksek hazza, heyecana ve dopamine ulaşmak istemesi piyasadan silinmelerine yol açarken; gelecek vakit yönelimine sahip bireylerin kaynaklarını daha istikrarlı kullanarak, geleceği daha uygun tezahür ederek ve kendisini geliştirmeye devam ederek piyasalarda uzun yıllar kalmaya ve kazanmaya devam edeceğini söyleyebiliriz. Yani bu bireyler gelecekte olmak istedikleri hallerini ve yaşamak istedikleri dünyayı düşünerek davranışlarını şekillendirebilir, daha planlı bir halde davranarak riski en aza indirecek halde adım atarlar. Bana nazaran birikimlerin oluşmasında en değerli faktör vakittir. Beşerler bileşik getirinin gücünü ya bilmemekte ya da küçümsemektedirler lakin finansal yatırımlara ne kadar erken başlanırsa birikimlerinizin büyümesi de o kadar süratli olacaktır.

Beyindeki paradigma değişimi

Üstelik bu bileşik getiriyi sadece maddi olarak düşünmemek gerekmekte. Kendinize yaptığınız yatırımın bileşik getirisi de vakitle katlanarak artacaktır. Ne istediğinizi biliyorsanız azim, kararlılık ve sabır sizi uzun vadede muvaffakiyete götürecek temel faktörler olacaktır. Mark Douglas’a nazaran kendi belirlediğiniz stratejilere güvenebildiğiniz, market yapısına nazaran esneyebildiğiniz vakit başarılı bir trader olabiliyorsunuz. Marketten gelen bilgilerden korkmak yerine onları kendi lehinize kullanabilmeyi öğrenmek vakitle edinilebilen bir marifet ve bu marifet başarılı trader’ları başarısızlardan ayıran şeylerden sırf bir tanesi. Siz aşinalık kazandıkça vakitle süreçler ve fırsatlar size görünür hâle gelmeye başlayacak. Bu kademede beyinde bir nevi paradigma değişimi olduğuna inanıyorum. Olağan koşullarda uzun dikkat müddetleri harcayarak yakalayacağınız süreçleri bir anda görmeye başlıyorsunuz. Hangi yapıdan sonra nasıl bir fiyat hareketi gerçekleşeceğini iddia etme olasılığınız artıyor.

Özetle şayet uzun yıllar yatırımcı yahut trader olarak kalmak, kaynaklarınızı artırmak, kendinize ve etrafınızdakilere düzgün bir hayat sunmak istiyorsanız süratli mükafatlar, anlık hazlar ve kısa vadeli bir bakış açısındansa uzun vadeli bir bakış açısı edinerek gelecekte kazanabileceğiniz daha büyük mükafatları hedeflemeli, disiplinli bir biçimde çalışmaya ve öğrenmeye devam etmelisiniz. Bu sayede elinizdeki varlıkları müdafaayı ve artırmayı öğrenebilir, vaktinizin denetimini elinize alarak sevdiğiniz işleri yapabilir ve hayatı dilediğiniz üzere yaşama özgürlüğünü elde edebilirsiniz.